Metin Izeti

Ristruktuimi i Mendimit Islamik

Numri më i madh i polemikave mes muslimanëve në historinë e mendimit, nuk kanë ndikuar në ndryshimin e veprimtarisë praktike të masave më të gjera të popullatës. Madje lirisht mund të thuhet se pjesa dërmuese e tyre, edhe pse disa kanë shkaktuar edhe gjakderdhje të popullatës muslimane, janë të harruara. Çështja e “krijimit të Kur’anit”, “luftës së Siffin’it”, janë të tilla. Masat e gjera të muslimanëve shekuj me rradhë janë mjaftuar me kualifikimin se “ Kur’ani është fjalë e Zotit “ dhe këtë besim të tyre e kanë ruajtur dhe janë transferuar prej kësaj bote pa qenë të njohtuar me çështjet apologjetike të sipërpërmendura.

Metodologjia e mendimit islamik nuk mund të ngurtësohet në kufijtë e polemikës vetëm rreth çështjeve të së kaluarës. Muslimanët jetojnë sot dhe mënyra si do të jetojnë dhe si duhet të jetojnë në të ardhmen është çështje metodologjike që duhet zgjidhur.  Pyetjet: A duhet meshkujt të lëshojnë mjekrra?, Si duhet të jetë forma e mbulesës së femrës? Martesa me pjesëtarët e frakcioneve tjera? A mund të hahet me dorën e majtë?, dhe të ngjashmet janë çështje imanente të jetës së muslimanëve. Përgjigjet e dhënura në këto pyetje do ta ndërtojnë aktualitetin dhe marrëdhëniet e nduarnduarta të muslimanëve.

Deri në fillim të shekullit të 18 shoqëria njerëzore në botë ishte e modifikuar në bazë të normave fetare dhe traditore. Si rrjedhojë, në një mjedis të tillë feja dhe tradita ishin të unifikuar.  Dhe çdo fushë e jetës ishte nën zotërimin e një paradigme të krijuar prej sintezës fe-traditë.  Kjo paradigmë u lëkund mjaftë me paraqitjen e rrymave dhe mendimeve si iluminizmi, pozitivizmi, moderniteti, humanizmi, feminizmi, shekullarizmi, etj. Kohëve të fundit globalizmi me të madhe u përqëndrua në vend të traditës.  Historitë dhe traditat e vjetra ia lanë vendin teorive të reja, të cilat dukeshin si më tolerante, më të relaksuara, por që në vehte përmbanin edhe një numër të konsiderueshëm të kundërtive. Postmodernizmi njeriut i mundësoi që më lehtë të krijojë labirinthe ahistorike dhe të krijojë vizionin për rendin e ri botëror.

Kjo konkurencë i zgjoi edhe polemikat rreth metodologjisë së mendimit islamik. U bë tejet e rëndësishme çështja e ndarjes së praktikave jetësore të cilat kanë të bëjnë me fenë dhe të atyre traditore. Besimtari i vërtetë gjithnjë do të ishte gati të sakrifikojë shumë gjëra për  “ fenë e vërtetë”, mirëpo a kishte nevojë që këtë ta bëjë për traditat e përziera në të.

Diskutimi i këtyre çështjeve dhe qasjet jo adekuate dhe jo metodologjike, nga njëra anë e qarqeve fetare “moderniste” dhe nga ana tjetër “tradicionaliste” në masë të madhe e tollovitën kokën e besimtarit bashkëkohor. Ose thënë figurativisht “ e lanë të zhveshur” në mes të rrugës. Kriteret e prezentimit të argumenteve nuk ishin sa duhet të harmonizuara. Përderisa nga njëra anë  nuk pranoheshin “hadithet” e prezentuara nga “kundërshtari” duke u kualifikuar  si apokrife ose të dobët, nga ana tjetër në polemikë tjetër kategoria e njëjtë përdorej për mbrojtjen e qëndrimeve personale.

Si pasojë e kësaj, lirisht mund të thuhet se nëse mendimi islamik bashkëkohor nuk ka një metodologji të caktuar, atëherë mendimet rreth çështjeve të caktuara do të jepen në bazë të hamendjes ose konkluzave individuale, që do të thotë se praktika fetare do të jetë rezultat i qasjes individuale, ndërsa nga ana tjetër kokat do të vazhdojnë të tolloviten edhe më.

Nëse dëshirojmë që rezultatet e mendimit islamik bashkëkohor të jenë objektive, të kapshme dhe reale atëherë duhet të kemi kujdes në dy çështje me rëndësi:

1. Praktikimin e traditës si fe në strukturën njerëzore të formuar gjatë historisë. Kjo e paraqet rrezikun historik.

2. Dhunimi dhe prezentimi jo demokratik i vlerave të globalizmit duke e mbështetur fenë dhe traditën për murri. E dyta  e paraqet rrezikun e aktualitetit.

Tradita përpiqet të normativizojë përditshmërinë njerëzore duke u bazuar në forcën e marrur nga e kaluara dhe pranueshmërinë historike. Moderniteti si antitezë e traditës paraqitet me tërhjekshmërinë e idesë së re dhe në të shumtën e rasteve “të re’në” e imponon si “të drejtë”.

Në anën tjetër feja bazohet në normat hyjnore dhe del me idenë se ata janë absolute në çdo lëmi dhe mbi çdo autoritet. Feja assesi nuk mund të pajtohet me traditën ose me modernitetin si konkurente të saj. Autoriteti hyjnor assesi nuk e pranon ligjshmërinë e çështjeve në bazë të vjetërsisë së tyre historike ose botëvështrimin e përzier të “ së mirës” dhe “së drejtës”. Pikërisht për këtë feja e refuzon edhe traditën edhe modernitetin që ndeshet me të.

Mirëpo nuk ka asnjë shkak që feja të refuzojë traditën dhe modernitetin që nuk ndeshet me parimet e saj. Kur’ani për çështjet që nuk janë të sqaruara në të thotë që janë “të falura”. Atëherë duhet të pranohet se këto të falurat i janë të lënura në dorëzim iniciativës së njeriut. Esenca e çështjes qëndron në atë që me një metodologji të drejtë të ndahen çështjet e traditës prej fesë dhe duke e bërë këtë ndarje të kihet kujdes që të mos shkilen vlerat universale botërore.

Sa për ilustrim të përmendi çështjen e mënyrës së veshjes së muslimanit. Të supozojmë se si rezultat i metodologjisë së mendimit tonë të konkludojmë se teshat me ngjyrë të kuqe, të bardhë ose të zezë nuk kanë aspak të bëjnë me fenë. Ky vendim nuk do të thotë se është më mirë të veshim  tesha me ngjyrë të verdhë, të gjelbër ose të kaltër. Për pasojë, veshja e teshave të kuqe, të bardha ose të zeza, që në ilustrimin tonë kushtimisht janë “tradicionale”, dhe atyre të verdha, të gjelbëra dhe të kaltra që janë moderne, më nuk është çështje polemike fetare, por çështje polemike mes traditës dhe modernitetit. Vetëm në këtë mënyrë do të kemi mundësi t’i shpëtojmë instrumentalizimit të fesë dhe normave fetare për interes të traditës ose modernitetit.

Burimi kryesor i problemit qëndron në tendencën që të gjitha çështjet e përditshmërisë njerëzore, duke filluar prej veshjeve deri te mënyra e gjumit të justifikohen me referenca fetare. Pasojat e një iniciative të tillë kanë qenë regresive për fenë e shpallur dhe për pasojë në të kanë depërtuar mendimet njerëzore të periudhave të ndryshme. Për rjedhojë feja është fryrë me koncepte që në realitet nuk e kanë pasur vulën  e shpalljes, por gjeneratë pas gjenerate janë praktikuar si të tilla.

Aspak nuk është lehtë që duke u bazuar në autoritetin njerëzor të krijohen referenca për një çështje të caktuar jetësore. Pikërisht për këtë është orvatur që feja me epiqendrën ontologjike në Zotin të përdoret për normativizimin e sjelljes shoqërore të njeriut. Mendimi i tillë ka ndikuar që, edhe pse jo me qëllim që t’i bëhet dëm fesë, të zotërojë metodologjia ku fusha njerëzore të përkufizohet si çështje fetare. Pa marrë parasysh qëllimin, një veprimtari e tillë ka rezultuar me përzierjen e elementeve njerëzore me ato fetare.

Duke filluar prej periudhës së shekullit të V/XI që do të thotë periudha e komenteve, tradita profetike është kuptuar shumë gjerë dhe pothuajse të gjitha segmentet e jetës janë mbuluar me të.

Numri i ajeteve të Kur’anit disa herë është shumëfishuar nga hadithet e Pejgamberit a.s. dhe në të shumtën e rasteve, edhe përkundër faktit se ato ishin të klasifikuara nga kritikët e shkencës së hadithit në kategori të ndryshme, u pranuan si autoritete të palëkundshme.

Metodologjia bashkëkohore e mendimit islamik gjithsesi duhet të ketë parasysh kategoritë e haditheve të Pejgambeit a.s. dhe assesi nuk duhet të jetë e kufizuar me mendësinë e periudhës së komenteve, pasi ajo do t’ia ngushtonte në masë të madhe fushëveprimin.

Përkapja metodologjike e përditshmërisë muslimane duhet të analizojë mirë praktikën e gjallë të shoqërive muslimane dhe të bëjë një vështrim kritik ndaj saj.

Në ristruktuimin e tij, mendimi islamik duhet të ketë parasysh katër çështje me rëndësi:

1. Formimin e institucioneve fetare, duke filluar prej më të lartave, prej ku do të dalin konkluza të përpunuara mirë.

2. Autoritetin e kategorive të ndryshme të përcjelljeve fetare.

3. Përkapjet fetare të formësuara në bazë të paradigmave tradicionale ose moderne.

4. Deshifrimin e autoriteteve që përpiqen artificialisht të ngushtojnë fushën e lirisë vepruese.