Metin Izeti

Category: Shenja

  • METIN IZETI – QYTETËRIMI ESTETIK OSE ESTETIKA E QYTETËRIMIT…

    METIN IZETI – QYTETËRIMI ESTETIK OSE ESTETIKA E QYTETËRIMIT…

    “Ngjyrosja e Allahut! S’ka “ngjyrĂ«â€ mĂ« tĂ« bukur se ajo qĂ« jep Allahu! Ne vetĂ«m AtĂ« adhurojmĂ«!” ( Bekare, 2:138)

    KohĂ«ve tĂ« fundit qytetĂ«rimi Ă«shtĂ« njĂ« nga konceptet qĂ« shumĂ« Ă«shtĂ« duke u diskutuar nĂ« qarqe tĂ« ndryshme, duke filluar nga ata politike e deri nĂ« platformat e ndryshme fetare. Por, rasti nuk Ă«shtĂ« i tillĂ« nĂ« çështjen e estetikĂ«s. Estetika si njĂ« vlerĂ« mbĂ«shtjellĂ«se e çdo akti nĂ« qenĂ«si si duket nĂ« dy shekujt e fundit Ă«shtĂ« okupuar nĂ« masĂ« tĂ« madhe nga kiçi i teknologjisĂ« dhe shkencĂ«s ekzakte. PĂ«rderisa  koncepti i qytetĂ«rimit diskutohet dhe polemizohet nĂ« tĂ« gjitha platformat shoqĂ«rore, estetika, pĂ«r fat tĂ« keq           , ia ka huazuar vendin kiçit edhe nĂ« platformat qĂ«  nuk mund tĂ« ekzistojnĂ« pa tĂ«, do tĂ« thotĂ«, edhe tradicioni, feja, arti, filozofia e kanĂ« humbur dimensionin estetik tĂ« tyre. Pse?

    Para sĂ« gjithash tĂ« flitet dhe tĂ« jetohet  pĂ«r tĂ« bukurĂ«n dhe estetikĂ«n dhe tĂ« krijohet koncept i qytetĂ«rimit qenĂ«sor pĂ«r qenien mĂ« tĂ« bukur tĂ« krijuar Ă«shtĂ« bukuri nĂ« vete, por, njĂ«kohĂ«sisht Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« dhe herĂ« pas here duket edhe e pamundshme. VĂ«rtetĂ« Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« flitet pĂ«r nivelet shpirtĂ«rore tĂ« njeriut, pĂ«r ndjenjat e brendshme dhe kualitetet e tyre, e tĂ« mos flasim pĂ«r zbatimin e tyre nĂ« relievin latitudal tĂ« pĂ«rbotshĂ«m. Do tĂ« thotĂ«, vetĂ« biseda pĂ«r tĂ« bukurĂ«n kĂ«rkon pĂ«rgatitje qenĂ«sore tĂ« subjektit pĂ«r tĂ« performuar nĂ« nĂ« nivelet e larta tĂ« shpirtit tĂ« njeriut, qĂ« nuk u ka ardhur pĂ«r dore edhe shumicĂ«s sĂ« urtarĂ«ve gjatĂ« historisĂ«. PĂ«r shembzll Platoni nĂ« Dialogjet  e tij e ka prezantuar bisedĂ«n e Sokratit me Hippia’n. Sokrati e pyet Hippia’n, sofistin dhe juristin e njohur tĂ« asaj kohe, pĂ«r tĂ« bukurĂ«n dhe esencĂ«n e saj. NĂ« realitet Sokrati gjatĂ« bisedĂ«s bĂ«n analizĂ« kritike tĂ« pĂ«rkufizimeve tĂ« ndryshme tĂ« tĂ« bukurĂ«s. Si pasojĂ«, ai tĂ« bukurĂ«s, njĂ«herĂ«, i thotĂ« bashkĂ«veprim dhe harmoni e pjesĂ«ve tĂ« njĂ« tĂ«rĂ«sie, nĂ« njĂ« vend tjetĂ«r i thotĂ«, se e bukura Ă«shtĂ« identike me dobishmĂ«rinĂ«, aftĂ«sinĂ«, pasionin, dashurinĂ«, pĂ«rsosjen dhe virtytin. Secila prej tyre Ă«shtĂ« edhe nga elementet bazike tĂ« njĂ« koncepti tĂ« qytetĂ«rimit, i cili mĂ« vonĂ« ka mundĂ«si ta ndĂ«rtojĂ« atĂ«.Elementet e njĂ«jta janĂ« edhe karakteristika qenĂ«sore tĂ« Qytetit tĂ« VirtytshĂ«m tĂ« Farabiut, tĂ« diskutuara me kĂ«tĂ« pĂ«rmasĂ« veçanĂ«risht nĂ« veprĂ«n e tij “Et-Tenbih ila sebili’s-seadeh/KahĂ«zimi nĂ« rrugĂ«n e lumturisĂ«â€.

    E dyta, bashkĂ«kohĂ«sia, pĂ«r fat tĂ« keq, pĂ«r shkak tĂ« konceptit pĂ«rjashtues dhe botĂ«kuptimit se çdo e vjetĂ«r Ă«shtĂ« demode, e kalbur dhe e prapambetur, e subjektivizoi nĂ« trajtĂ« ideore botĂ«n dhe si pasojĂ« krijoji njĂ« mendĂ«si tĂ« “ marrĂ«zisĂ« sĂ« parimeve tĂ« krijimit”. Fascinimi me tĂ« “re’nĂ« “, e ndĂ«rpreu lidhjen dhe kontinuitetin me tĂ« kaluarĂ«n dhe ambienti jetĂ«sor e humbi autenticitetin human, pĂ«r mĂ« keq, u shndĂ«rrua nĂ« ambient animal. Konceptet bashkĂ«kohore qytetĂ«rimore, qĂ« pandĂ«rprerĂ« ndryshojnĂ« edhe pse nĂ« teori tregohen si definitive  (Fukujama, Huntigtoni), kanĂ« divergjenca, dallime, kundĂ«rthĂ«nie, dyzime tĂ« shumta nĂ« kontekst tĂ« parimeve nga lĂ«mitĂ« e ndryshme tĂ« jetĂ«s dhe kjo, nĂ« masĂ« tĂ« madhe, Ă«shtĂ« e ndikuar nga filozofia konsumeriste e paraqitjes sĂ« hĂ«pĂ«rhĂ«shme tĂ« tĂ« re’sĂ«. Siç duket tashmĂ« asgjĂ« nuk ka diçka tĂ« pĂ«rbashkĂ«t me tjetrin dhe nuk e lidh botĂ«kuptimin e njerĂ«zve qĂ« udhĂ«hiqen nga vullneti ekstrem individual, i cili edhe e ka marrĂ« vendin e autoritetit tĂ« pazĂ«vendĂ«sueshĂ«m. NdĂ«rsa analizuar nga tĂ« gjitha pĂ«rkufizimet pĂ«r tĂ« bukurĂ«n ky lloj i autoritetit nuk i lejon elementet parimore tĂ« estetikĂ«s dhe tĂ« bukurĂ«s.

    E treta, estetika dhe qytetĂ«rimi nuk e durojnĂ« krizĂ«n. NdĂ«rsa kriza dhe relativizimi i vlerave janĂ« bĂ«rĂ« jehonĂ« e pashmangshme e universumit modern. Materializimi i shpirtit nĂ«pĂ«rmjet logjikĂ«s diskursive i ka finalizu, sipas vetes, pyetjet qĂ« mund tĂ« parashtrohen. QytetĂ«rimi dhe estetika i ka tĂ« domosdoshme pyetjet por si pasojĂ« e tyre Ă«shtĂ« e pashmangshme qĂ« tĂ« mos mbyllen mundĂ«sitĂ« e pĂ«rgjigjeve, tĂ« cilat do tĂ« kishim mundĂ«si t’i nxjerrim nga qasjet e llojllojshme, dialogu midis botĂ«vĂ«shtrimeve tĂ« ndryshme, filozofitĂ«, urtitĂ«, etj. Por kjo nuk Ă«shtĂ« duke ndodhur. QytetĂ«rimi bashkĂ«kohor nĂ« trajtĂ« dogmatike i ka mbyllur mundĂ«sitĂ« e zgjidhjes sĂ« problemit nĂ«pĂ«rmjet botĂ«vĂ«shtrimeve tĂ« tij dhe nĂ« mĂ«nyrĂ« autoritative ia ka mbĂ«shtetur njerĂ«zimit boĂ«tvĂ«shtrimin e individualizmit ekstrem, kapitalizmit tĂ« avancuar dhe interesit si referencĂ« konstante.

    QytetĂ«rimi estetik kundĂ«r atij dogmatik…

    Zhvillimi marramendĂ«s i teknologjisĂ« dhe zbulimi i pĂ«rditshĂ«m i çështjeve tĂ« reja materiale,  nga njĂ«ra anĂ«,  ia lehtĂ«son jetĂ«n njeriut brenda kufijve botĂ«rore , por,  nga ana tjetĂ«r,  ia harron dhe ia neglizhon veten atij. Njeriu pĂ«rballĂ« makinave tĂ« llojlloshme dita-ditĂ«s zvogĂ«lohet dhe e humb peshĂ«n e vet . PĂ«r pasojĂ«,  e tĂ«rĂ« filozofia jetĂ«sore e njeriut Ă«shtĂ« e koncentruar nĂ« pĂ«rkapjen dhe mĂ«simin e drejtĂ« tĂ« kahut tĂ«  makinerisĂ« fizike pĂ«r kontrollimin e botĂ«s. Vlerat, pa tĂ« cilat dikur as qĂ« mund tĂ« mendohej jeta dhe tĂ« cilat e stolisnin shpirtin dhe etikĂ«n e njeriut, siç janĂ«: feja, poezia, etika, muzika u hodhĂ«n nĂ« plan tĂ« dytĂ« dhe tĂ« paktĂ« janĂ« zĂ«rat qĂ«  pĂ«shpĂ«risin pĂ«r to. NjĂ« praktikĂ« e tillĂ« shoqĂ«rinĂ« njerĂ«zore e shndĂ«rroi nĂ« vend tĂ« padurueshĂ«m pĂ«r jetĂ«, ia humbi karakterin humanitetit dhe dashurisĂ« ndĂ«rnjerĂ«zore.

    NĂ« kĂ«tĂ« situatĂ« njeriut i nevojitet tĂ« mĂ«sojĂ« deshifrimin e topografisĂ« sĂ« brendshme tĂ« tij dhe,  duke fituar forcĂ«n nga  brendia,  ta rikthejĂ« vetĂ«besimin dhe tĂ« bĂ«het zotĂ«rues i unit tĂ« vet. Si pasojĂ« e kĂ«saj ai ka nevojĂ« qĂ« t’i kthehet origjinĂ«s dhe nĂ« harmoni me krijimin e tij ta konstatojĂ« konceptin dhe tĂ« ndĂ«rtojĂ« qytetĂ«rimin.

    S’ka dyshim se arsyeja instinktive, e hĂ«pĂ«rhĂ«shme Ă«shtĂ« e lezetshme pĂ«r shkak se tĂ« liron prej aktivizimit tĂ« kreativitetit mendor, tĂ« prezanton kĂ«naqĂ«sitĂ« momentale, qĂ« arrihen me udhĂ«heqjen ose “qeverisjen”, tĂ« kĂ«naq pĂ«r shkak se prej askushit tĂ« bĂ«n kushi, mirĂ«po gjithnjĂ« nĂ« histori ka qenĂ« shkak pĂ«r salto mortalet e paevitueshme tĂ« shumĂ« sistemeve botĂ«rore. NdĂ«rkaq,  arsyeja praktike Ă«shtĂ« pak mĂ« futuriste, Ă«ndĂ«rruese, ose gjĂ«rat qĂ« arsyeja instinktive i ka hĂ«pĂ«rhĂ«, kĂ«ta tĂ« dytĂ«t i Ă«ndĂ«rrojnĂ«. Ëndrra Ă«shtĂ« edhe mĂ« e rrezikshme,  pĂ«r shkak se nuk Ă«shtĂ« mĂ« kur del gjumi.

    Realiteti, ndĂ«rkaq,  Ă«shtĂ« nĂ« arsyen shpirtĂ«rore, e cila tĂ« dhĂ«nat empirike dhe ato konceptuale i gatuan nĂ« kuzhinĂ«n e gjenit tĂ« vet origjinal dhe mĂ« pas vepron. Aktet e veprimit te ky grup disa herĂ«,  nĂ« moment,  duken si tĂ« kobshme, mirĂ«po kanĂ« jetĂ«gjatĂ«si, pĂ«r shkak se e pengojnĂ« vazhdimin e metastazave shoqĂ«rore vdekjeprurĂ«se. PĂ«r pasojĂ«,  lirisht mund tĂ« thuhet se sot relacioni  mes  subjektit dhe objektit nĂ« moment edhe nga aspekti empirik, por edhe nga aspekti idealist Ă«shtĂ« jashtĂ« çdo normative tĂ« filozofisĂ« sĂ« udhĂ«heqjes reale me shoqĂ«rinĂ« njerĂ«zore. Ne duhet tĂ« jemi tĂ« vetĂ«dijshĂ«m pĂ«r kĂ«tĂ« gjendje tĂ« sistemit tĂ« udhĂ«heqjes dhe qeverisjes sĂ« botĂ«s. TĂ« them tĂ« drejtĂ«n,  nĂ« kĂ«tĂ« relacion dhe nĂ« vendosjen e sistemit tĂ« drejtĂ« dhe real tĂ« menaxhimit qytetĂ«rimor kĂ«tu nuk ju nevojiten shumĂ« “integrime” bashkĂ«kohore ose “tĂ« reja” tĂ« reja,  por nevojitet njĂ« kthim kantian, i sintetizimit tĂ« idealit dhe pĂ«rvojĂ«s sonĂ« brenda hapĂ«sirĂ«s dhe kĂ«saj periudhe kohore.

    Dija qĂ« ne e pĂ«rdorim nĂ« pĂ«rditshmĂ«rinĂ« tonĂ« Ă«shtĂ« dija e arsyes tonĂ« tĂ« cilĂ«n e pĂ«rvetĂ«sojmĂ« nĂ«pĂ«rmjet perceptimeve tona…

    Gjithashtu ka edhe njĂ« lloj tĂ« dijes qĂ« Ă«shtĂ« e bazuar nĂ« zbulesĂ«n hyjnore dhe tĂ« cilĂ«n Ibn Arabiu e ka emĂ«rtuar si “Dije e ZemrĂ«s”.

    Dije e kulluar, e pastĂ«r dhe e papĂ«rlyer…

    Çdo njeri e ka hisen e vet nga ajo dije edhe pse ka mundĂ«si tĂ« mos jetĂ« i vetĂ«dishĂ«m pĂ«r tĂ«, ndoshta edhe nuk Ă«shtĂ« vetĂ«dijĂ«suar. Kjo, sadopak, Ă«shtĂ« nĂ« kuadĂ«r tĂ« caktimit tĂ« Allahut.Ajo dije nuk mund tĂ« konsiderohet plotĂ«sisht si zbulesĂ« dhe nuk Ă«shtĂ« e drejtĂ« t’i thuhet ashtu…

    FrymĂ«zimi Ă«shtĂ« pjesĂ« e saj, edhe begatia frymĂ«zuese qĂ« e ndjeni kur jeni nĂ« kuvend me ndonjĂ« njeri tĂ« lartĂ«, edhe ndikimi i fjalĂ«ve tĂ« larta tĂ« shkruara nga dikush qĂ« u zbresin deri nĂ« thellĂ«sitĂ« e zemrĂ«s…

    PĂ«r kĂ«tĂ« nevojitet kohĂ« e shĂ«ndoshĂ«, kokĂ« e shĂ«ndoshĂ« dhe shpirt i shĂ«ndoshĂ«…

    Nëse nuk e keni këtë gjendje, atëherë humbeni dhe shkoni!

    Kapitalizmi pragmatist nuk u lejon aspak kohë të lirë për shkak se nuk ka dëshirë që të keni kokë të shëndoshë.

    Nuk u lejon, pĂ«r shkak se nĂ« tĂ« kundĂ«rtĂ«n ju do t’i ktheheni vetes dhe do tĂ« filloni tĂ« esĂ«lloheni nĂ« lidhje me disa gjĂ«ra.

    PikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« ai pĂ«rpiqet mos t’u lĂ« kohĂ« tĂ« shĂ«ndoshĂ« dhe e vazhdon gjallĂ«rinĂ« duke komunikuar me instiktet e shoqĂ«risĂ«.

    I tillë është konsumerizmi.

    Jemi duke diskutuar për një ndërgjegjësim që e dallon dijen e zemrës por që i pengon njerëzit të arrin deri tek ajo, rrjedhimisht ,për një subkoshiencë, dhe kjo pengesë, mos kini aspak dyshim, bëhet me vetëdije të plotë!

    KĂ«tu, pĂ«r ta vĂ«rejtur realitetin e ngjarjes, domethĂ«nĂ«, karakterin shoqĂ«ror , çka ka sjellur dhe çka ka marrur me vete, duhet qĂ« tĂ« kemi pak mĂ« tepĂ«r motivacion. Çdo begati ka njĂ« ngarkesĂ«, pĂ«r ta kuptuar kĂ«tĂ« realitet duhet pak tĂ« shikojmĂ« jashtĂ«…

    Përfundimi i kësaj çështjeje nuk do të ndryshojë përderisa njeriu i sotit nuk e sheh këtë realitet.

    Dalëngadalë ta pagëzojmë çështjen; të gjithë themi:

    “ NĂ« shoqĂ«ri ka shkatĂ«rrim etik, nuk mbeti miqĂ«sia, jemi tĂ« pĂ«rballur me erozion moral…”

    Ky Ă«shtĂ« proces shumĂ« i natyrshĂ«m nĂ« njĂ« shoqĂ«ri ku materia dhe brengat materiale e pĂ«rbĂ«jnĂ« boshtin kurrizor tĂ« jetĂ«s edhe etika dhe morali trajtĂ«sohet nĂ« bazĂ« tĂ« kĂ«tij boshti dhe kĂ«tyre brengave. DomethĂ«nĂ«,  edhe shoqĂ«ria kapitaliste ka njĂ« etikĂ« tĂ« veten. Kur themi shkatĂ«rrim etik dhe moral do tĂ« thotĂ« qĂ« nĂ« shoqĂ«ri ka largim prej normave ekzistuese dhe inkuadrim nĂ« njĂ« botĂ« tjetĂ«r tĂ« normave.

    Kjo, në realitet, është aventurë që perëndimi e ka jetuar që në fund të shekullit të 18.

    Tek ne, në lidhje me këtë çështje, u bë një ndërrim i vendeve nga aspekti i shkak-pasojës. Në perëndim, fillimisht ishte paraqitur shkatërrimi moral, pastaj është vendosur kapitalizmi, ose me fjalë të tjera, ishte shkatërruar etika e përfaqësuar nga kisha katolike dhe në vend të saj ishte vendosur etika kapitaliste në të cilën janë të përfaqësuara lakmitë vetore të individit.

    Çdo objekt vjen sĂ« bashku me gjykimin vleror, do tĂ« thotĂ«, me konceptin e qytetĂ«rimit nĂ« sfondin e vet. PĂ«r shkak se  shoqĂ«ria nuk i prodhon gjĂ«rat rastĂ«sisht dhe me inerci.

    Degjenerimi I fushës së dijes
.

    Racionalistët, besimet e tyre filozofike i fshehin pas shkencës dhe me këtë e degjenerojnë fushën e dijes.Dija dhe besimi, gjatë vlerësimit, duhet të analizohen veç e veç.

    PĂ«r shembull, thoni: “ UnĂ« jam Mysliman”.

    Edhe nĂ« Kur’an thuhet:

    “ Allahu tĂ« dĂ«rgoi si halife/zĂ«vendĂ«s tĂ« Tij dhe tĂ« fryu prej shpirtit tĂ« Vet”.

    E mësoni këtë.

    I besoni edhe kĂ«saj dijeje pĂ«r shkak se nĂ« “Amentu’n (parimet e besimit Islam) Ă«shtĂ« edhe parimi “ ve kutubihi (besoj edhe nĂ« librat e zbuluara)”.

    Kjo, pĂ«r myslimanin, Ă«shtĂ« çështje e besimit.Personi qĂ« nuk Ă«shtĂ« mysliman, nĂ« lidhje me sqarimin e krijimit nga ana e myslimanĂ«ve thotĂ«: “ Mua nuk ma merr mendja”. “ Absurde, e padrejtĂ«, bestytni, por ama, kĂ«shtu e sqarojnĂ« ata”.

    Ta theksoj edhe njĂ« çështje nĂ« lidhje me kĂ«tĂ«:P.sh., problemi, “sa gradĂ« janĂ« kĂ«ndet e brendshme tĂ« njĂ« trekĂ«ndĂ«shi?NĂ«se njĂ« njeri qĂ« nuk e di, e hap librin e gjeometrisĂ« dhe nĂ«se bĂ«het fjalĂ« pĂ«r trekĂ«ndĂ«shin barabrinjĂ«s atĂ«herĂ« thotĂ«, “180 gradĂ«â€.Kjo mund tĂ« mĂ«sohet, pĂ«r shkak se bĂ«het fjalĂ« pĂ«r dije.

    Premisa besimore; për besimtarët është besimi, ndërsa, për pabesimtarët dija.

    KĂ«tu bĂ«het  njĂ« gabim shumĂ« i qartĂ«.

    QĂ« dija mos ta zĂ« vendin e besimit dhe tĂ« mos prezantohet si besim duhet qĂ« pronarin e dijes dhe tĂ« besimit t’i dallojmĂ« nga njĂ«ri tjetri.

    Qytetërimi moral dhe I virtytit


    Obligimi pĂ«r tĂ« arritur sa mĂ« shumĂ« dituri pĂ«r njeriun nga perspektivat e ndryshme vjen nga fakti qĂ« kĂ«rkesat e moralit kryejnĂ« ndikim tĂ« madh mbi jetĂ«n e njeriut, dhe atĂ« si nĂ« kuptimin pozitiv ashtu edhe negativ, varĂ«sisht nga ajo se si i kuptojnĂ« njerĂ«zit ato dhe çfarĂ« qĂ«ndrimi marrin ndaj tyre. PĂ«r nga natyra e vet morali Ă«shtĂ« nĂ« shĂ«rbim tĂ« jetĂ«s sĂ« mirĂ« ngaqĂ« i ndihmon njeriut nĂ« kĂ«rkimin e drejtimit tĂ« jetĂ«s, nĂ« zgjedhjen e qĂ«llimeve dhe mjeteve.MirĂ«po, morali gabimisht i kuptuar dhe gabimisht i zbatuar mund tĂ« pengojĂ« zhvillimin e suksesshĂ«m tĂ« njeriut ndaj tĂ« mirĂ«s dhe lumturisĂ«, madje mund edhe ta shkatĂ«rrojĂ« jetĂ«n.QĂ« kjo mos tĂ« ngjajĂ«, moralisti pandĂ«rprerĂ« duhet t’i ketĂ« parasysh tre parime.Parimi i parĂ« thotĂ« se kĂ«rkesat morale mundĂ«sisht duhet qĂ« plotĂ«sisht t’u pĂ«rgjigjen aftĂ«sive tĂ« njeriut nĂ« horizontin e stadit aktual tĂ« zhvillimit. ThĂ«nĂ« konkretisht: nga askush nuk mund tĂ« kĂ«rkohet qĂ« ta bĂ«jĂ« atĂ« qĂ« Ă«shtĂ« e pamundur pĂ«r tĂ«. Parimi i dytĂ« thotĂ«: moralisti duhet qĂ« njeriut t’ia tregojĂ« udhĂ«n dhe mjetet pĂ«rmes tĂ« cilave do ta realizojĂ« atĂ« qĂ« kĂ«rkohet nga ai. Pa kĂ«tĂ«, kĂ«rkesa abstrakte morale mund tĂ« ndikojĂ« dĂ«shpĂ«rueshĂ«m mbi njeriun apo madje edhe ta detyrojĂ« nĂ« alienim nga morali.Parimi i tretĂ« gjithashtu Ă«shtĂ« shumĂ« i rĂ«ndĂ«sishĂ«m pĂ«r edukimin e suksesshĂ«m moral.Moralisti dhe cilido edukues duhet tĂ« llogarisin me lirinĂ« dhe pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« individuale tĂ« çdo njeriu individual nĂ« çështjet e moralit dhe tĂ« etikĂ«s.PĂ«rgjegjĂ«sia nĂ« liri apo liria e ndĂ«rlidhur me pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« bĂ«n pjesĂ« nĂ« ato faktorĂ« tĂ« jetĂ«s – sidomos tĂ« jetĂ«s fetare – i cili mĂ« fuqishĂ«m e motivon njeriun nĂ« udhĂ«n e pjekjes morale, sepse njeriut i jep ndjenjĂ«n e vetĂ«besimit dhe tĂ« pavarĂ«sisĂ«, ndjenjĂ«n dhe pĂ«rjetimin se pikĂ«risht ai Ă«shtĂ« “farkĂ«tar i lumturisĂ« sĂ« vet”. NĂ« kĂ«tĂ« konstelacion njeriu kĂ«rkesat morale i pĂ«rjeton si kĂ«rkesa tĂ« vullnetit tĂ« tij e jo tĂ« ndonjĂ« tjetri. KĂ«sisoji realizohet autonomia e jo heteronomia. Moralin hyjnor, tĂ« formuar nĂ« ligjin moral fetar, njeriu e pĂ«rjeton si dhuratĂ«, si ofertĂ« nĂ« udhĂ«n drejt jetĂ«s sĂ« mirĂ« dhe tĂ« lumtur, e jo si detyrim apo madje si marrje e lirisĂ« personale.

    GjatĂ« kĂ«saj imponohen disa pyetje me rĂ«ndĂ«si.SĂ« pari pyetja pĂ«rse njerĂ«zit e kanĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« ta zbatojnĂ« ligjin moral edhe pse e ndjejnĂ« se ai Ă«shtĂ« nĂ« tĂ« mirĂ«n e tyre? PĂ«rse vlen: “NĂ« mua janĂ« dy ligje, e shoh cili Ă«shtĂ« i mirĂ« e megjithatĂ« e ndjek tĂ« ligun”? Kjo Ă«shtĂ« çështje e pafuqisĂ« sĂ« pushtetarĂ«ve shoqĂ«rorĂ«-politikĂ« nĂ« çështjet e moralit; ky Ă«shtĂ« rast pĂ«r ata qĂ« nuk kanĂ« pushtet nĂ« shoqĂ«ri qĂ« ta dĂ«shmojnĂ« fuqinĂ« e tyre morale. TĂ« pushtetshmit nĂ« kuptimin politik-sociologjik, por fatkeqĂ«sisht edhe institucionet mĂ« tĂ« larta fetare tĂ« cilat pĂ«rpiqen qĂ« t’u shĂ«rbejnĂ« atyre, shpesh janĂ« tĂ« dobĂ«t nĂ« sferĂ«n morale; tĂ« varfĂ«rit, tĂ« zakonshmit, tĂ« pafuqishmit nga aspekti politik-sociologjik shpesh u qĂ«ndrojnĂ« besnikĂ« rendit dhe ligjit moral.Kjo kundĂ«rshti Ă«shtĂ« dukuri e pĂ«rgjithshme e ekzistimit dhe ngjarjeve nĂ« kĂ«tĂ« botĂ«.Mbase arsye pĂ«r kĂ«tĂ« Ă«shtĂ« kumtimi i gabuar i ligjit moral, interpretimi i gabuar i rendit moral ose “dĂ«shira pĂ«r pushtet”?

    Si duhet kumtuar morali sot nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« njerĂ«zit ta pranojnĂ« dhe tĂ« jetojnĂ« sipas tij?TashmĂ« u cek se vullneti pĂ«r autonomi – pĂ«r pavarĂ«si dhe vetĂ«vendosje – Ă«shtĂ« njĂ«ra nga vijat qenĂ«sore tĂ« mendĂ«sisĂ« sĂ« njeriut tĂ« sotĂ«m. ËshtĂ« kjo pasojĂ« e “demokratizimit” tĂ« pĂ«rgjithshĂ«m tĂ« jetĂ«s dhe shoqĂ«risĂ«, nga njĂ«ra anĂ«, dhe vetĂ«dijes sĂ« krijuar pĂ«r tĂ« drejtat personale nĂ« formĂ«n e tĂ« drejtave tĂ« njeriut nga ana tjetĂ«r. MendĂ«sia dhe vetĂ«dija e njeriut tĂ« sotĂ«m nuk lejojnĂ« qĂ« tĂ« urdhĂ«rohet apo tĂ« ndalohet nga cilado anĂ« apo cilido autoritet qoftĂ«, pa pajtimin e lirĂ« paraprak tĂ« atyre tĂ« cilĂ«ve u drejtohet urdhĂ«rimi apo ndalesa. ThĂ«nĂ« konkretisht: njeriu nuk guxon tĂ« sundojĂ« mbi njeriun pa pajtimin e ndĂ«rsjellĂ«. Prandaj demokracia kuptohet si sundim i popullit mbi vetveten.PĂ«r kundĂ«rshtinĂ« apo madje edhe pamundĂ«sinĂ« e kĂ«saj thĂ«nieje rrallĂ«herĂ« dikush jep llogari, edhe pse jeta konkrete dhe pĂ«rvoja historike dĂ«shmojnĂ« iracionalitetin e saj.PolitikanĂ«t dinakĂ« janĂ« plotĂ«sisht tĂ« vetĂ«dijshĂ«m pĂ«r kĂ«tĂ« dhe prandaj sillen nĂ« mĂ«nyrĂ« makiaveliste duke e ushtruar pushtetin dhe fuqinĂ« e tyre nĂ« mĂ«nyrĂ« aq tĂ« zhdĂ«rvjelltĂ« saqĂ« populli zbaton vullnetin e tyre i bindur se zbaton vullnetin e vet.LĂ«vizĂ«sit kryesorĂ« tĂ« qytetĂ«rimit tĂ« sotĂ«m i kushtojnĂ« kujdes tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m mendĂ«sisĂ« sĂ« tillĂ« tĂ« njerĂ«zve.Pothuajse nuk ka mbetur asnjĂ« sferĂ« e jetĂ«s ku haptas flitet pĂ«r urdhĂ«rat dhe ndalesat.

    Nocionet “urdhĂ«r” dhe “ndalesĂ«â€ i ka zĂ«vendĂ«suar nocioni “ofertĂ«â€.Njeriut i ofrohet diçka, gjegjĂ«sisht i lihet vullnetit tĂ« tij qĂ« tĂ« vendosĂ« ç’tĂ« bĂ«jĂ«. NĂ« tĂ« gjitha sferat e jetĂ«s hasim vetĂ«m nĂ« oferta: nĂ« edukim, shkollĂ«, martesĂ«, sferĂ«n intime, konsumin, sport, udhĂ«tim, religjion, studime – kudo sundon oferta, ofrimi, “nĂ«se dĂ«shiron; nĂ«se tĂ« pĂ«lqen”, sepse asgjĂ« nuk guxon tĂ« imponohet kundĂ«r vullnetit tĂ« personit pĂ«rkatĂ«s. MĂ« parĂ« nuk ka qenĂ« kĂ«shtu. UrdhĂ«rat dhe ndalesat kanĂ« qenĂ« nĂ« rend tĂ« ditĂ«s dhe askush kĂ«tĂ« nuk e ka konsideruar si tĂ« jashtĂ«zakonshme apo madje si ofendim i personalitetit individual. Kjo ka vlerĂ« edhe pĂ«r urdhĂ«rat dhe ndalesat morale.PĂ«rse njeriu i sotĂ«m Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« i tejndijshĂ«m ndaj urdhĂ«rave dhe ndalesave, ndaj çdo paraqitjeje apo kĂ«rkese autoritative, p.sh.nĂ« shkollĂ«, nĂ« xhami, nĂ« familje?

    ThĂ«nĂ« filozofikisht, sot ndodh njĂ« kthesĂ« e madhe nĂ« zhvillimin e shpirtit dhe tĂ« vetĂ«dijes: relativisht absolutizohet; nĂ« mĂ«nyrĂ« imanente shkĂ«putet nga transcendentja dhe – thĂ«nĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« piktoreske – planetet ndahen nga Dielli. Teologjikisht thĂ«nĂ«: zotat, “tĂ« krijuar” nga dora e njeriut, kanĂ« zĂ«nĂ« vendin e Zotit NjĂ« tĂ« DrejtĂ« dhe tĂ« VĂ«rtetĂ«. Pasojat e vĂ«shtira dhe katastrofale tĂ« zhvillimit tĂ« tillĂ« lehtĂ« mund tĂ« paramendohen.Shumica prej tyre tani mĂ« janĂ« nĂ« veprim e sipĂ«r dhe formojnĂ« realitetin tonĂ« – privat dhe shoqĂ«ror, politik dhe shtetĂ«ror, religjioz. Do tĂ« ishte gabim i fatit t’i hapet udha kĂ«saj fryme tĂ« kohĂ«s. Feja dhe teologjia nuk guxojnĂ« ta bĂ«jnĂ« kĂ«tĂ« pĂ«r hir tĂ« “sĂ« mirĂ«s” sĂ« gjinisĂ« njerĂ«zore dhe çdo njeriu individual. Feja, duke kundĂ«rshtuar frymĂ«n e kohĂ«s nuk i mbron tĂ« drejtat e veta, por tĂ« drejtat e çdo njeriu nĂ« atĂ« drejtim moral-etik qĂ« i mundĂ«son jetĂ« tĂ« suksesshme dhe tĂ« lumtur.

    NjĂ«ra nga karakteristikat qenĂ«sore tĂ« zhvillimit drejt qytetĂ«rimit tĂ« sotĂ«m perĂ«ndimor Ă«shtĂ« ajo e cila pĂ«rmban parimin jetĂ«sor se njeriut jeta i Ă«shtĂ« dhuruar qĂ« tĂ« kĂ«naqet, gjegjĂ«sisht pĂ«r realizimin e çdo lloji lumturie dhe kĂ«naqĂ«sie.Po thuaj se tĂ« gjitha pĂ«rpjekjet e shoqĂ«risĂ« dhe politikĂ«s kanĂ« kĂ«tĂ« qĂ«llim.Shkenca nĂ« pĂ«rgjithĂ«si dhe degĂ«t e saja tĂ« veçanta – p.sh.psikologjia dhe mjekĂ«sia me tĂ« gjitha disiplinat e saj – konsiderohen si mjet pĂ«r realizimin e jetĂ«s sĂ« lumtur, jetĂ«s pa vuajtje, pa probleme dhe pa pasiguri. NjerĂ«zve mĂ«tohet t’u sigurohet liri pothuajse e pakufishme, mundĂ«sisht me sa mĂ« pak detyra dhe pĂ«rgjegjĂ«si. Prandaj nuk Ă«shtĂ« pĂ«r t’u habitur qĂ« shumĂ« situata jetĂ«sore dhe disa mĂ«nyra sjelljeje pĂ«r njerĂ«zit shpallen si tĂ« padurueshme dhe tepĂ«r tĂ« vĂ«shtira.QĂ« kĂ«tu dhe kĂ«rkesa se njerĂ«zit duhet çliruar nga ato. PikĂ«risht nĂ« atĂ« pikĂ« vjen deri te konflikti mes kĂ«rkesave tĂ« vullnetit tĂ« Zotit, Shpalljes dhe modelit tĂ« jetĂ«s hedoniste sot.

    A nuk duhet pra qĂ« vetes – njeriut modern – t’i themi: synojmĂ« paqen, thellĂ« nĂ« zemĂ«r ndjejmĂ« nevojĂ«n pĂ«r shpĂ«tim, por na mungon njohja e drejtĂ« pĂ«r udhĂ«n drejt paqes, pĂ«r orientimin drejt paqes sepse proceset shoqĂ«rore-politike syve tanĂ« ua fshehin shikimet e qarta dhe depĂ«rtuese nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«n hyjnore pĂ«r njeriun dhe botĂ«n, sepse “fryma e kohĂ«s” na ka bindur se duhet tĂ« jetojmĂ« nĂ« pajtim me kushtet dhe rrethanat e jetĂ«s si tĂ« vetmen mundĂ«si pĂ«r tĂ« marrĂ« pjesĂ« nĂ« pĂ«rparimin e qytetĂ«rimit modern. Kjo njohje Ă«shtĂ« rrugĂ« mjaft e pasigurt drejt paqes mes popujve, drejt paqes mes njerĂ«zve brenda shoqĂ«risĂ« dhe, ç’ështĂ« mĂ« tragjike: ajo nĂ« vete mban rrezikun e madh drejt realizimit tĂ« sĂ« vetmes gjĂ« tĂ« vlefshme dhe serioze nĂ« jetĂ«n e kĂ«saj bote: arritjen e shpĂ«timit tĂ« amshuar.

    Liria estetike qytetimndërtuese


    Bota e jashtme për njeriun nuk është vetëm objekt që perceptohet vetëm nëpërmjet të përvojës, por disa herë njeriu i qaset me marramendje, frigohet, e përjeton si të bukur ose ndonjëherë ka mundësi që të ketë dëshirë të ik prej saj. Në realitet të gjitha këta janë një lloj i përvojës; një përvojë që në brendi ngërthen kuptime, gjykime vlerore dhe komente. Njeriu është njeri së bashku me të gjitha këta përvoja, jo vetëm me eksperiencën shqisore. Për fat të keq njeriu bashkëkohor është burgosur në lirinë fizike dhe biologjike të tij dhe është e pamundur që të ndërtojë qytetërim estetik.Ndërsa një nga përvojat më të rëndësishme që njeriun e bën njeri në këtë proçes të trajtësimit është përvoja estetike. Përvoja estetike elemente bazë i ka artin, të shenjtën dhe vetminë pozitive. Pikërisht për këtë edhe nevojitet liria metafizike, do të thotë, grisje e kufijve fizike të ekzistencës dhe kufizimi etik i individit si pasojë e saj.

    GjatĂ« pĂ«rvojĂ«s estetike edhe pse njeriu nga njĂ«ra anĂ« mbĂ«shtetet nĂ« shqisat, por  duke e tejkaluar atĂ«, vetes apo objektit tĂ« pĂ«rvojĂ«s sĂ« tij i mvesh njĂ« subjektivitet tĂ« veçantĂ«. PĂ«r rrjedhojĂ«, pĂ«rvoja estetike domosdoshmĂ«risht Ă«shtĂ« e lidhur me pĂ«rvojĂ«n transcedentale apo me vetĂ« transcedencĂ«n.

    PĂ«rvoja qytetĂ«rimore domosdoshmĂ«risht e kĂ«rkon subjektin njeri dhe realitetin. NĂ«se do tĂ« flasim pĂ«r njĂ« pĂ«rvojĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« atĂ«herĂ« gjithsesi duhet tĂ« ekzistojĂ« pikĂ«takimi midis subjektit dhe realitetit.  E shenjta, pĂ«r ata, qĂ« e besojnĂ«, qĂ« e ndiejnĂ« dhe emocionohen me tĂ«, e shpreh realitetin.  E shenjta jo vetĂ«m nga aspekti i zbulesĂ«s, nĂ« fetĂ« qiellore, por edhe nĂ« mitologji ka qenĂ« bazĂ« e pĂ«rjetimit tĂ« realitetit. Mitet janĂ« rrĂ«fime simbolike tĂ« mĂ«nyrĂ«s si i kanĂ« kuptuar ose u kanĂ« dhĂ«nĂ« kuptim njerĂ«zit botĂ«s dhe tĂ« shenjtĂ«s. E shenjta dhe shprehjet e saj janĂ« si melodi, ata sa herĂ« qĂ« performohen lindin pĂ«r sĂ« dyti dhe e ruajnĂ« gjallĂ«rinĂ« e tyre nĂ« trajta tĂ« ndryshme.
    E tillĂ« Ă«shtĂ« edhe zbulesa e fundit hyjnore, Kur’ani. Çdo ajet i tij lind sĂ« dyti gjatĂ« çdo leximi tĂ« ri dhe tradita e komentimit tĂ« tyre nuk Ă«shtĂ« traditĂ« e vdekur por e gjallĂ«, konstituive, qĂ« e ka tĂ« njĂ«jtin tekst , por qĂ« nĂ« periudha tĂ« ndryshme ekzalton auditorin nĂ« trajta tĂ« ndryshme si intelektuale ashtu edhe artistike. 

    Ashtu si e shenjta edhe arti nuk i duron vetĂ«m kufijtĂ« e shqisave dhe tĂ« dukshmes. Ata janĂ« melodi tĂ« pĂ«rjetshmĂ«risĂ« dhe relacioni i subjektit me objektin tek to nuk Ă«shtĂ« i ndarĂ« por i bashkuar. Si pasojĂ« ka mundĂ«si tĂ« shprehet vetĂ«m nĂ«pĂ«rmjet tĂ« artit. PikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« edhe stili i gjuhĂ«s sĂ« Kur’anit Ă«shtĂ« artistik dhe jo vetĂ«m literal.

    Nuk dua të them se arti dhe e shenjta e kanë të njëjtën natyrë. Dua të them vetëm se të dyja përvojat si njëra dhe tjetra, janë me intensitet të lartë. Kur flitet për të shenjtën/zbulesën/sunnetin atëherë ajo ka të bëjë me llojin e jetës që përcaktohet e tëra nga prania e fortë e një realiteti të shenjtë brenda nesh, e një realiteti që mund të na trondisë deri në palcë. E njëjta gjë ndodh edhe me artin. Të dyja këta emocione na e dashurojnë vetminë, por na mbanë të gjallë me shoqërinë.

    Eksperienca e tĂ« shenjtĂ«s dhe pĂ«rgjithĂ«simi i saj nĂ«pĂ«rmjet tĂ« artit ka ndikuar qartĂ« nĂ« pĂ«rpunimin e sistemit tĂ« Ibn Arabiut, qĂ« Ă«shtĂ« shfaqur nĂ« veprĂ«n e tij tĂ« njohur Fususu’l-Hikem/Perlat e UrtisĂ«. Ai, jetĂ«n dhe veprimtarinĂ« e pejgamberĂ«ve tĂ« Allahut, tĂ« prezentuar nĂ« Kur’an, e ka paraqitur nĂ« trajtĂ« tĂ« arketipeve universale pĂ«r tĂ« gjitha kohrat dhe hapĂ«sirat. Hermeneutika  e tij artisktike Ă«shtĂ« qasje sui generis e pĂ«rvojĂ«s sĂ« tĂ« shenjtĂ«s dhe prezentimit tĂ« saj nĂ«pĂ«rmjet artit nĂ« vetminĂ« ekzistenciale.

    Njeriu domosdoshmĂ«risht Ă«shtĂ« i detyruar, thotĂ« Ibn Arabiu, tĂ« zgjedhĂ«. Zgjedhja qĂ« duhet tĂ« bĂ«jmĂ« fillimisht Ă«shtĂ« sasiore.  Sasia e tĂ« mundshmeve, po t’i shohim tĂ« tĂ«ra  si tĂ« barazvlefshme, i kapĂ«rcen mundĂ«sitĂ« tona. NĂ«se e fusim nĂ« lojĂ« eksperiencĂ«n e gjendjeve tĂ« pĂ«rtejme, atĂ«herĂ« zgjedhja para sĂ« cilĂ«s gjindemi Ă«shtĂ« cilĂ«sore. TĂ« qenit vazhdimisht i hapur ndaj mundĂ«sisĂ« qĂ« Ă«shtĂ« pothuaj ajo e tĂ« shenjtĂ«s, bĂ«n qĂ« puna e mendimit t’i nĂ«nshtrohet vazhdimisht diçkaje tjetĂ«r, diçkaje ballĂ« sĂ« cilĂ«s pikĂ«risht mendimi ndĂ«rpritet.

    NĂ« kĂ«tĂ« pikĂ« ne sot jemi tĂ« pĂ«rballĂ«  me çështjen e ardhmĂ«risĂ« sĂ« artit, ose , mund tĂ« themi, edhe me çështjen se do tĂ« vazhdojĂ« ose jo arti. Vazhdimi i artit, pĂ«rballĂ« kushteve rrĂ«nuese qĂ« i ka krijuar vetĂ« subjekti njeri, do tĂ« jetĂ« i mundshĂ«m vetĂ«m se nĂ«pĂ«rmjet tĂ« rrikthimit tĂ« tĂ« shenjtĂ«s dhe bashkimit tĂ« subjektit me objektin e artit. Njeriu e krijon artin si qenie alternative e natyrĂ«s qĂ« Ă«shtĂ« e pĂ«rcaktuar me ndryshimin dhe zhvillimin. Arti me vete e sjell edhe njĂ«  pasqyrim tĂ« ri tĂ« qenies. Ky pasqyrim Ă«shtĂ« vazhdimĂ«sia si antinom i ndryshimit tĂ« pandĂ«rprerĂ«. Gadameri nĂ« hermeneutikĂ«n e tij, ngjashĂ«m si shumĂ« mĂ« herĂ«t Ibn Arabiu, jetĂ«n e “tĂ« tashmes” e vendos si horizont tĂ« caktuar mĂ« kuadĂ«r tĂ« historisĂ« dhe prej kĂ«tu konstaton se qenia Ă«shtĂ« njĂ« spjegim dhe se nuk prmban modalitet tĂ« pandryshueshmĂ«risĂ«. KĂ«ta ndryshime  rrĂ«njĂ«sore tĂ« paraqitura nĂ« shkencĂ« dhe nĂ« filozofi do tĂ« transferohen edhe nĂ«  art. Edhe Umberto Eco, Ă«shtĂ« i mendimit se njĂ« vepĂ«r artistike nuk mund tĂ« kuptohet si pasojĂ« e njĂ« sistemi tĂ« mbyllur tĂ« ndjenjave dhe tĂ« mendimit, pĂ«rkundrazi duhet tĂ« jetĂ« e gjallĂ« dhe e vazhsueshme. KĂ«tĂ« vazhdueshmĂ«ri artit ia mundĂ«son vetĂ«m e shenjta, por edhe tĂ« shenjtĂ«s vetĂ«m hermeneutika artistike. NdĂ«rsa qĂ« tĂ« dyja janĂ« tĂ« lidhura me vetminĂ« pozitive.

    Objekti definitiv i artit tĂ« shenjtĂ« Ă«shtĂ« tĂ« mos ndjell ndjenja ose tĂ« komunikoj impresione; ai Ă«shtĂ« njĂ« simbol, dhe si i tillĂ« ai pĂ«rdor kuptime tĂ« thjeshta dhe pimordiale. Ai nĂ« asnjĂ« rast  nuk mund jetĂ« diç  mĂ« tepĂ«r se  aluzion, objekti real i tij Ă«shtĂ« i pashprehur.  Ai Ă«shtĂ« engjĂ«llor pĂ«r nga origjina, sepse modelet e tij  reflektojnĂ« realitetin e tĂ« pĂ«rtejmes. Me anĂ« tĂ« njĂ« rekapitulimi tĂ« krijimit – “Arti Hyjnor” –  alegorikisht, demonstron natyrĂ«n simbolike tĂ« botĂ«s, e çliron shpirtin njerĂ«zor. Gjitha kĂ«to aspekte fundamentale tĂ« artit tĂ« shenjtĂ«ruar, nĂ« njĂ« apo tjetĂ«r mĂ«nyrĂ«, si dhe nĂ« proporcione tĂ« ndryshme, nĂ« secilĂ«n prej traditave tradicionale, nĂ« esencĂ« e posedojnĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«n dhe madhĂ«shtinĂ« e plotĂ« tĂ« pĂ«rjetimit tĂ« pĂ«rtejmes nĂ« vetmi pozitive, ashtu qĂ« secili do tĂ« jetĂ« i aftĂ«, nĂ« parim, tĂ« manifestojĂ« cdo formĂ« tĂ« mundshme nga shpirtĂ«ria. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, forma, pĂ«rmes natyrĂ« sĂ« vetĂ« tĂ« plotĂ«, Ă«shtĂ« e paaftĂ« t`a shpreh njĂ« gjĂ« pa mos e pĂ«rjetuar njĂ« tjetĂ«r, sepse forma e limiton atĂ« qĂ« e shpreh, dhe si rrjedhim nĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ« e ekskludon  mundĂ«sinĂ« e shprehjeve tĂ« mundshme nga arketipi i  tyre univerzal. Ky ligj natyrisht aplikohet nĂ« gjitha nivelet manifestimit formal, dhe jo vetĂ«m nĂ« art; kĂ«shtu qĂ« ndryshueshmĂ«ritĂ« e zbulimeve hyjnore, nĂ« tĂ« cilĂ«n janĂ« gjetur religjione tĂ« ndryshme, gjthashtu janĂ« reciprokisht ekskluzive  kur peshohen nĂ« kushtet e pasqyrimeve tĂ« tyre formale, e jo nĂ« esencĂ«n e tyre Hyjnore, e cila Ă«shtĂ« NjĂ«. Nuk ka art dhe tĂ« shenjtĂ« qĂ« nuk mvaret nĂ« njĂ« aspekt nga metafizika. Shkenca e metafizikĂ«s Ă«shtĂ« vetĂ« e pakufizuar, kur dihet fakti se objekti i saj Ă«shtĂ« infiniteja. Nisur nga kjo qĂ« u tha, nĂ« vijim tĂ« tyre, gjithçka qĂ« nuk na veçon e ndan nga bota, gjithçka do tĂ« binte ndesh me rregullat thelbĂ«sore tĂ« artit dhe tĂ« shenjtĂ«s.  ShpeshherĂ« diciplina e industrializuar, duke na mbyllur nĂ« rrugĂ«n e punĂ«s, na largon nga pĂ«rvojat e pĂ«rtejme.  KĂ«shtu Ă«shtĂ« vĂ«rtetĂ«, tĂ« paktĂ«n nĂ« kuptimin e pĂ«rgjithshĂ«m, por ama edhe kjo pĂ«rvojĂ« e tĂ« pĂ«rtejmes e  kĂ«rkon diciplinĂ«n e vet.  NjĂ« gjĂ« Ă«shtĂ« e sigurtĂ«: se njĂ« diciplinĂ« e tillĂ« ndalon çfarĂ«dolloj lĂ«vdate llafazane tĂ« tĂ« shenjtĂ«s ose artit. ThashĂ« qĂ« arti dhe e shenjta e kĂ«rkojnĂ« heshtjen, mirĂ«po jo gjithherĂ« ndodh kĂ«shtu, pĂ«r disa prania nĂ« botĂ« bĂ«het shkak i mjaftueshĂ«m pĂ«r mohimin e heshtjes, pĂ«r llomotitje, pĂ«r harresĂ«n e vetmisĂ« pozitive.

  • METIN IZETI – PËRJETIMI SUBJEKTIV I VEPRËS ARTISTIKE KATALIZATORI SEMANTIK

    METIN IZETI – PËRJETIMI SUBJEKTIV I VEPRËS ARTISTIKE KATALIZATORI SEMANTIK

    SoditĂ«si gjatĂ« takimit me veprĂ«n artistike Ă«shtĂ« i orientuar nĂ« vendosjen e kontaktit real tĂ« tĂ« jashtmes me tĂ« brendshmen e tij. Ai nĂ« veprĂ«n ka njĂ« un’ tĂ« tij, gjithashtu edhe vepra artistike e ka un’in e saj nĂ« soditĂ«sin. Objekti, qĂ« nĂ« kĂ«tĂ« rast Ă«shtĂ« vepra artistike, i drejtohet subjektit, nĂ« kĂ«tĂ« rast njeriu, nĂ«pĂ«rmjet ngjyrĂ«s, formĂ«s, sasisĂ«, pozitĂ«s, etj. Gjithashtu edhe subjekti atĂ« e vĂ«shtron nĂ«pĂ«rmjet tĂ« syrit, veshit , gishtĂ«rrinjve etj. MirĂ« po gjykimi  nĂ« lidhje me veprĂ«n artistike, pa marrĂ« parasysh Ă«shtĂ« vepĂ«r njerĂ«zore ose hyjnore, nuk bĂ«het nĂ«pĂ«rmjet tĂ« sipĂ«rpĂ«rmendurave. Si rrjedhojĂ« , nĂ« soditjen tonĂ« ka edhe elemente qĂ« nuk paraqitetn si rezultat i  cilĂ«sive lĂ«ndore tĂ« stimulimit. NĂ« kĂ«tĂ« rast ata do tĂ« ishin cilĂ«sitĂ« e ndryshme implicite tĂ« pĂ«rjetimit subjektiv tĂ« veprĂ«s artistike, domethĂ«nĂ«, gjithĂ«sisĂ«, edhe atĂ«, Ă«mbĂ«lsia, kompleksiteti, dinamika, organizimi, harmonia. 

    Nëse përjetimi i realitetit vizuel paraqitet si kontinuum, atëherë në njërin skaj të tij do të qëndronte përmasa objektive, që do ti ngërthente vlerësimet eksplicite të vetive fizike, ndërsa në skajin tjetër përmasa subjektive, i cili do të ngërthente vlerësimet e vetive implicite dhe vlerën afektive të objekteve të soditura. Edhe e para e dhe e dyta i kanë rolet e tyre të rëndësishme në funksionimin artistik të gjenit njerëzor. Përderisa vëzhgimi lëndor i vetive vizuele është i rëndësishëm për aktivitetin dhe efikasitetin në mjedisin ejashtëm, orientimi drejt vetive implicite të stimulimit ka rol të rëndësishëm në krijimin e përjetimit estetik.

    Si rrjedhojë, soditja estetike është e mundshme nëpërmjet përmasës lëndore të objektit dhe asaj shqisore të subjektit , por përjetimi subjektiv, që veprën e bën artistike, nuk është i mundhsëm pa stimulin shpirtëror dhe theksin kuptimor. Jo vetëm në art por në të gjitha çsëhtjet që udhëhiqen nga lokomotiva e shpirtit është e pamundshme përjetimi estetik, etik dhe juridik i ekzistencës pa stimulin e brendshëm të njeriut.

    Katalizatori semantik i tĂ« bukurĂ«s nĂ« gjithĂ«si Ă«shtĂ« fryma qĂ« nuk Ă«shtĂ« transferuar nĂ« pĂ«rmasĂ«n objektive si edhe vetĂ« pĂ«rjetimi i tĂ« bukurĂ«s. E bukura nuk u pĂ«rket gjĂ«rave pĂ«rreth nesh, por vetĂ« subjektit/fuqisĂ« shpirtĂ«rore tĂ« tij. Bartja e lĂ«ndĂ«s dhe harmonizimi i saj me laboratorin metalĂ«ndor nĂ« brendinĂ« tonĂ« na jep kuptim pĂ«r harmoninĂ«  dhe tĂ« bukurĂ«n nĂ« tĂ«. Me fjalĂ« tĂ« tjera vetĂ«m fryma ka aftĂ«si tĂ« bashkojĂ« nĂ« njĂ« objekt tĂ« jashtĂ«m qĂ«llimin dhe madhĂ«shtinĂ«.

    E njejtĂ« Ă«shtĂ« edhe e vĂ«rteta e tĂ« folurit vetĂ«, karakteri simbolik i sĂ« cilĂ«s nuk Ă«shtĂ« mĂ« pak inherent nĂ« gjithĂ« natyrĂ«n e vetĂ«: eshtĂ« tĂ«rĂ«sisht e qartĂ« se fjala , cilado qoftĂ« ajo, nuk mund jetĂ« diç tjetĂ«r pĂ«rvec se simbol i idesĂ« nĂ« intencĂ« pĂ«r tu shprehur. KĂ«shtu pra cdo gjuhĂ«, qoftĂ« e folur apo e shkruar, realisht Ă«shtĂ« figuracion i i simboleve, pikĂ«risht pĂ«r arsye se, gjuha , pavarĂ«sisht nga gjitha teoritĂ«  “natyraliste” tĂ« shpikura pĂ«r ta shpjeguar atĂ«,  ajo asnjĂ«herĂ« nuk mund tĂ« jetĂ« dicka  si krijim-artificial njerĂ«zorĂ« ose produkt i dukshĂ«m i zotĂ«sisĂ« individuale tĂ« njeriut.

    NĂ« mesin e vetĂ« simboleve vizuele  Ă«shtĂ« njĂ« shpjegim i “castit ” i cili Ă«shtĂ« mjaft komparatibil me simbolet tingullore: ky Ă«shtĂ« shembull i simboleve qĂ« nuk janĂ« tĂ« trasuara nĂ« mĂ«nyrĂ«n permanente por janĂ« tĂ« inkuadruara vetĂ«m si  shenja.

     PĂ«rjetimin subjektiv tĂ« veprĂ«s artistike nĂ« trajtĂ« tĂ« katalizatorit semanrtik e hasim drejtpĂ«rdrejtĂ« nĂ« Artin Islamik. Ai nĂ« realitet krijon njĂ« qetĂ«si, i eliminon tĂ« gjitha turbullirat dhe pretendimet pasionuese tĂ« botĂ«s duke ndĂ«rtuar nĂ« vend tĂ« tyre njĂ« rend tĂ« shprehjes sĂ« ekuilibrit, qetĂ«sisĂ« dhe paqes. KĂ«sisoj shpejtazi kuptohet se sa Ă«shtĂ« qendrore pozita e bartjes sĂ« harmonisĂ« gjithĂ«sore nĂ« veprat artistike tek muslimanĂ«t.Pejgamberi a.s. e ka karakterizuar faqen e dheut duke e bĂ«rĂ« atĂ«  si vend lutjeje, atĂ«herĂ« Ă«shtĂ« pikĂ«risht arkitektura e cila nĂ«pĂ«r vendet e ndryshme do tĂ« rindĂ«rtojĂ« kushtet e pastĂ«rtisĂ« dhe do ta rahaton kĂ«tĂ« vend tĂ« bekuar pĂ«r lutje. Derisa pĂ«r bukurinĂ« e virgjĂ«r tĂ« natyrĂ«s, e cila Ă«shtĂ« vulĂ« e dorĂ«s Hyjnore, nga ana tjetĂ«r e realizuar nga  arkitektura,Ă«shtĂ«  e aftĂ«rt me intelegjencĂ«n njerĂ«zore dhe si e tillĂ« mĂ« e kufizuar, por deri diku jo dhe aq e lirĂ« nga rregulla arbitrare e pasionit invidiual.

     NĂ« xhami, besimatari asnjĂ«herĂ« nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« vizitor i thjeshtĂ«; ai Ă«shtĂ« pra thuaja si nĂ« shtĂ«pi, jo nĂ« sensin e zakonshĂ«m tĂ« fjalĂ«s: kur ai veçmĂ« ka pastruar vehten me anĂ« tĂ« abdestit, kĂ«sisoj bĂ«het i lirĂ« nga ndryshimet eventuale ku mĂ« pas citon fjalĂ«t e shpallura tĂ« Kuranit, simbolikisht ai i kthehet `origjinĂ«s sĂ« vete nĂ« tĂ« cilĂ«n ai e sheh veten nĂ«  qendrĂ«n e botĂ«s. Si pasojĂ«, tĂ« gjithĂ« artistĂ«t  muslimanĂ« pĂ«rpiqen tĂ« krijojnĂ« njĂ« hapĂ«sirĂ« plotĂ«sisht tĂ« qetĂ« nĂ« vetvete, dhe tĂ« dukshme ku nĂ« secilĂ«n `pozitĂ«` tĂ« saj tĂ« duket tĂ«rĂ«sia e kualitetit hapĂ«sinor.

    Katalizatori semantik nĂ« pĂ«rmasĂ«n e estetikĂ«s Islame Ă«shtĂ« i vĂ«rejtur edhe nĂ« njohjen e thellĂ« teorike. Njohja e thellĂ«/irfani  gjithashtu Ă«shtĂ« i angazhuar, nĂ« kuptimin e thellĂ« tĂ« fjalĂ«s, edhe me realitetin e zbulesĂ«s dhe tĂ« fesĂ«. CĂ«shtja e relacionit ndĂ«rmjet njohjes sĂ« thellĂ« pĂ«rkushtimit shpirtĂ«ror nĂ« njĂ«rĂ«n anĂ«, dhe aspektit formal e tĂ« dukshĂ«m tĂ« fesĂ« nĂ« anĂ«n tjetĂ«r Ă«shtĂ«  komplekse. NjĂ« gjĂ« Ă«shtĂ« e qartĂ« se, nĂ« cdo shoqĂ«ri njohja  ethellĂ« dhe ortopraktika kanĂ«  qenĂ« tĂ« lidhura ngushtĂ« me klimĂ«n fetare ku kanĂ« ekzistuar.  NĂ« traditĂ«n ezoterike islame njohja e thellĂ« si stimul implicit i pĂ«rjetimit tĂ« qenies Ă«shtĂ« nĂ« relacion tĂ« drejtĂ«  me realitetet e fesĂ« si dhe me shpjegimin mĂ« pĂ«rmbajtĂ«sor tĂ« mĂ«simeve tĂ« saj, gjĂ« qĂ« mund tĂ« konstatohet duke filluar nga ortopraktika fetare e deri nĂ« dizajnimin e kapakĂ«ve tĂ« mus’hafĂ«ve nĂ« periudhat e ndryshme tĂ« hsitorisĂ« sĂ« kulturĂ«s dhe qytetĂ«rimit Islam.

    Rendi i pĂ«rgjithshĂ«m gjthĂ«sor Ă«shtĂ« njĂ« kompozicion dhe melodi muzikore, qĂ« nĂ« realitet Ă«shtĂ« i krijuar me parapĂ«lqim tĂ« njĂ« Krijuesi, ndĂ«rsa njeriu Ă«shtĂ« mikrokozmos, çdo gjĂ« qĂ« shqisat dhe arsyeja e vĂ«rejnĂ« nĂ« botĂ«n  ejashtme duhet gjithsesi tĂ« reflektohen nĂ« mikrokozmosin, pĂ«r shkak se pjesa Ă«shtĂ« i gjinisĂ« sĂ« njĂ«jtĂ« me tĂ«rĂ«sinĂ«. NĂ« njĂ« copĂ« tĂ« vogĂ«l tĂ« qelqit shihet sfera e madhe diellore; ashtu Ă«shtĂ« edhe nĂ« mikrokozmosin, nĂ« natyrĂ«n e njeriut, nĂ« te paraqitet i tĂ«rĂ« muzikaliteti qĂ« mund tĂ« dĂ«gjohet nĂ« gjithĂ«si. 

    VetĂ« relacioni midis perceptimit dhe pĂ«rjetimit Ă«shtĂ« temĂ« e thellĂ« qĂ« nga lashtĂ«sia. ËshtĂ« çështje pĂ«r vetĂ«dijen pĂ«r veten dhe kufizimin. Nuk Ă«shtĂ« e rastit qĂ« ky relacion Ă«shtĂ« kĂ«rkuar tĂ« pĂ«rjetohet disa herĂ« edhe si lojĂ«. Vende vende edhe zbulesa hyjnore kur e ka pĂ«rkufizuar botĂ«n ka thĂ«nĂ« qĂ« Ă«shtĂ« vetĂ«m se njĂ« lojĂ«. Si duket se kjo e  vĂ«rtetĂ« pĂ«r nduarduarĂ«sinĂ« imagjinative tĂ« perceptimit dhe pĂ«rjetimit ka qenĂ« shkak qĂ« edhe Kuzanski nĂ« veprĂ«n De ludo globi tĂ« prezentojĂ« si domethĂ«nie tĂ« ekzistencĂ«s. Si duket qĂ« nĂ« vetĂ« lojĂ«n nuk ka shumĂ« sekrete sa ka nĂ« “mjetin”, madje mund tĂ« thuhet qĂ« edhe loja e lozur nuk Ă«shtĂ« aq e rĂ«ndĂ«sishme sa topi qĂ« tĂ« rrotullon nĂ« trajtĂ« tĂ« sferĂ«s dhe e krijon vijĂ«n e lakuar, rrethin, simbol tĂ« artit hyjnor. Rrethi nuk Ă«shtĂ« ideal, por ajo e mundĂ«son qĂ« idealiteti ta pĂ«rfitojĂ« vendin e tij brenda gjithĂ«sisĂ«.

    Siç thotë edhe Mevlana Xhelaluddin Rumiu:

    Fjala është një usturlab në vlersimin e vet.

    Sa mund nĂ« tĂ« vertĂ«tĂ« tĂ« dijĂ« pĂ«r qiellin                                                                                                                                                                                                                                                                       dhe diellin ?

    Për atë qiell që e mban këtë qiell si një pikë;

    Dhe Diellin qĂ« shfaq kĂ«tĂ« diell sikur njĂ« kokĂ«rizĂ« zalli? Krahas  kĂ«saj çapitjeje  nĂ« fytyrĂ« tĂ« Absolutit, soditja po ashtu nĂ«nkupton njĂ« subjekt individual i cili don tĂ« shprehet nĂ« lidhje me realitetet vetĂ«m pĂ«r hir tĂ« kuptimit tĂ« vet mbi qenien dhe qendrĂ«n. Cdo “shkrues” dhe cdo “soditĂ«s”e kufizojnĂ« realitetin me “soditjen” dhe “analizĂ«n” e vet. Shkrimi pĂ«rfshinĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«n dhe falsifikimin, me sa ai e fasifikon realitetin me anĂ« tĂ« prezentimit. Njeriu nuk mund ta rrethoj sferĂ«n e realitetit me sipĂ«rfaqen planimetrike tĂ« formulĂ«s sĂ« vet grafike. NĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« ngjajshme, analiza presupozon  pak a shumĂ«, shtimet dhe heqjet, ndĂ«rsa cdo gjĂ« Ă«shtĂ« pafundĂ«sisht prezente nĂ« aktualitetin e MrekullisĂ« Fascinuese Hyjnore. PĂ«r kĂ«tĂ« arsye, perspektivat e kĂ«tilla janĂ« diskordante me thjeshtĂ«sinĂ« dhe tĂ«rĂ«sinĂ« e Subjektit Suprem, pra “Un-it” esencial. NĂ« rradhĂ« tĂ« parĂ«, i konsideruar si njĂ« konsekuencĂ« e analizĂ«s, shikuar nĂ« aspektin e vetpĂ«rmbushjes, soditja, shkrimi Ă«shtĂ« si mĂ«nyrĂ« e zĂ«vendĂ«simit tĂ« vetĂ«dijes individuale me ndruajtjen ndaj tĂ« Vetmit. NĂ« njĂ« farĂ« mĂ«nyre, shkrimi nuk ka kuptim tĂ« brendshĂ«m kur vĂ«shtrohet nga pikpamja ekskluzive enjohjes sĂ« thellĂ«: funksioni i tij mund tĂ« jetĂ« vetĂ«m i jashtĂ«m,  si dhe “diskurs mbi” vetĂ«dijen spirituale tĂ« vetĂ«, dhe i gatshĂ«m pĂ«r ta ndarĂ« kĂ«tĂ« vetĂ«dije me tĂ« tjerĂ«t.

  • METIN IZETI – PENXHERE ESTETIKE…

    METIN IZETI – PENXHERE ESTETIKE…

    ËshtĂ« fakt se jemi duke jetuar nĂ« njĂ« periudhĂ« tĂ« narcizmit dhe dĂ«shirĂ«s pĂ«r t’u shikuar nĂ« pasqyrĂ«n e mediumeve ose tĂ« fotografohemi qoftĂ« edhe pĂ«r njĂ« punĂ« tĂ« vockĂ«l qĂ« e kemi bĂ«rĂ«. NĂ« kĂ«tĂ« rast vepra jonĂ«, mĂ« drejtĂ« vepra artistike i humb cilĂ«sitĂ« kryesore tĂ« saj dhe shndĂ«rrohet nĂ« kiç. Mendoj qĂ« nuk duhet tĂ« them diçka mĂ« tepĂ«r nĂ« lidhje me kĂ«tĂ« dukuri pasi qĂ« tĂ« gjithĂ« e kemi tĂ« qartĂ«, por ama kam dĂ«shirĂ« tĂ« them pak mĂ« tepĂ«r pĂ«r penxheret qĂ« na shĂ«rbejnĂ« pĂ«r ta kthyer nĂ« jetĂ« artistiken dhe estetiken.Penxherja estetike Ă«shtĂ« koncept nĂ« tĂ« cilin individi, autori nuk Ă«shtĂ« shumĂ« i rĂ«ndĂ«sishĂ«m por peshĂ« ka çështja, qĂ« me pak ose mĂ« shumĂ« suksses, arrinĂ« ta aktualizojĂ« nĂ« veprat dhe mendimet e tij, çështjet qĂ« kanĂ« domethĂ«nie dhe vlerĂ«, rrjedhimisht, nĂ« tĂ« cilat tĂ« tjerĂ«t kanĂ« mundĂ«si ta njohin veten. Penxherja e hapur nĂ« kahje tĂ« botĂ«kuptimeve filozofike pĂ«r artin para sĂ« gjithash dĂ«shiron tĂ« tĂ«rheq kujdesin pĂ«r statusin vendimtar tĂ« artit dhe kulturĂ«s, mĂ« mirĂ« thĂ«nur, vendimtar nĂ« pĂ«rmasĂ«n ontologjike. Arti Ă«shtĂ« e vetmja mĂ«nyrĂ« ku tĂ« qenurit zbulohet nĂ« trajtĂ« simbolike. NĂ« kĂ«tĂ« kontekst, sot, arti gjithnjĂ« e mĂ« tepĂ«r shtypet dhe shndĂ«rrohet nĂ« diçka qĂ« nĂ« realitet nuk Ă«shtĂ«. Arti, sot, Ă«shtĂ« shndĂ«rruar nĂ« lojĂ« pĂ«r fĂ«mijĂ« tĂ« rritur, nĂ« seri tĂ« hamendjeve madje disa herĂ« edhe nĂ« aktivizĂ«m politik. NdĂ«rsa arti si art, krahas pasqyrimit tĂ« zakonshĂ«m tĂ« botĂ«s e paraqet edhe tjetĂ«rsinĂ«, mungesĂ«n, zbrazĂ«tinĂ«, hiçin e botĂ«s. Arti Ă«shtĂ« dĂ«shmitar i plagĂ«s sĂ« pashĂ«ruar tĂ« botĂ«s. KĂ«tĂ« lirisht mund ta shohim nĂ« gjuhĂ«n, pikturĂ«n dhe tingullin tĂ« cilat, nuk na komunikojnĂ« asgjĂ«, tĂ« cilat nuk na informojnĂ« dhe nuk rrĂ«fejnĂ« gjĂ«, por ama arti nĂ« to komunikon me ne nĂ« trajtĂ« enigmatike qĂ« njĂ«kohĂ«siht Ă«shtĂ« konkretĂ«sia radikale e asaj qĂ« jemi dhe pĂ«r shkak tĂ« Kujt jemi ajo qĂ« jemi. Pra, pikĂ«risht nĂ« kĂ«tĂ« pikĂ« nevojitet penxherja estetike e cila do tĂ« hapet drejt kĂ«tyre vlerave dhe virtyteve dhe pĂ«rmes njĂ« aksiologjie aktive do tĂ« ndĂ«rtojĂ« konceptin artistik nĂ« ne.

    T’ua them tĂ« drejtĂ«n mua mĂ« gĂ«zon hapĂ«sira dhe koha e historisĂ«. Pothuajse pĂ«r çdo ditĂ« udhĂ«toj nĂ«pĂ«r kohĂ« por gjithnjĂ« tash dhe kĂ«tu. Disa herĂ« mendoj se a do tĂ« kishte mundĂ«si qĂ« dashuruesi i artit tĂ« kishte lindur nĂ« ndonjĂ« kohĂ« mĂ« tĂ« mirĂ«? Mendoj qĂ« asnjĂ«herĂ« nuk duhet ta humbim ndjenjĂ«n e falĂ«nderimit dhe gĂ«zimit qĂ« na janĂ« dhĂ«nĂ« disa çaste pĂ«r ta pĂ«rjetuar aventurĂ«n e jetĂ«s me tĂ« gjitha ngushtimet dhe relaksimet e saj. Edhe pse shpeshherĂ« nuk mĂ« pĂ«lqen konteskti kulturor artistik i bashkĂ«kohĂ«sisĂ« nuk jam pesimist kulturor, por jam person qĂ« ka dĂ«shirĂ« ta sheh atĂ«, nĂ« shoqĂ«ri, sa mĂ« tĂ« dendur. NĂ« kĂ«tĂ« proces, ashnjĂ«herĂ«, nuk duhet tĂ« harrohet vdekshmĂ«ria personale, thyerja dhe pĂ«rkohshmĂ«ria lĂ«ndore. NĂ« pĂ«rmasĂ«n kuptimore kjo ndjenjĂ« e mundĂ«son krijimin e penxhereve filozofike dhe artistike tĂ« amshueshmĂ«risĂ«. NĂ« kĂ«tĂ« kontekst ideja pĂ«r pĂ«rkohshmĂ«rinĂ« individuale , ideja pĂ«r vdekjen nuk e ngjall ndjenjĂ«n e pashpresisĂ« dhe ulĂ«ritjes, pĂ«rkundrazi na liron qĂ« ta kuptojmĂ« realitetin e jetĂ«s dhe pĂ«r atĂ« qĂ« Ă«shtĂ« e jashtĂ«zakonshme dhe tejlĂ«ndore nĂ« tĂ«.

    Vendi i artit nĂ« kohĂ«n tonĂ«…

    Penxherja- spektri pĂ«r artin bartet nĂ« soditjen se arti nuk absorbon me tĂ«rĂ« fuqinĂ« estetike, mjeshtĂ«rore dhe teknike. Nuk ekziston asnjĂ« artist i madh i cili nuk ia ka kushtuar jetĂ«n artit tĂ« vet dhe pĂ«rsĂ«ri nuk ka qenĂ« i kĂ«naqur me atĂ« qĂ« ka bĂ«rĂ«. Estetikja nĂ« artin duket nĂ« çastin kur arti bĂ«het simbol i transhedencĂ«s, kur e shpreh eksperiencĂ«n e okultizmit, rrjedhimisht tĂ« enigmĂ«s. PikĂ«risht kĂ«tu ndodh dalja nga teknika, shpĂ«rthim tĂ« cilin mund ta ndjekim qĂ« nga artet e lashta, nĂ« artin grek, mĂ« pas nĂ« atĂ« mesjetar musliman-krishter dhe hebrej e deri nĂ« fillet e kohĂ«s sĂ« re. KĂ«tu arti bazohet nĂ« idenĂ« se rrĂ«njĂ«t e tĂ« gjitha gjĂ«rave janĂ« nĂ« tjetrin dhe tĂ« ndryshmen, qĂ« mĂ« pas do tĂ« pĂ«rballemi me tĂ« dhe pikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« çdo gjĂ« Ă«shtĂ« simbolikisht e thĂ«nur. NdĂ«rsa arti i madh i kohĂ«s sonĂ« Ă«shtĂ« pĂ«rqĂ«ndrim nĂ« artin, edhe pse i takon fushĂ«s qĂ« Ă«shtĂ« lĂ«vruar nga pĂ«rvoja transhedentale e mesjetĂ«s islame-krishtere,  i cili e ka humbur “lĂ«ndĂ«n” e palĂ«ndores. Dhe pikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« arti bĂ«het diçka dramatike, bĂ«het pĂ«rvojĂ« e krizĂ«s epokale. Arti e humb komunikimin e tij burimor. Krahas kĂ«saj, edhe arti i kohĂ«s tonĂ«, gjithashtu, Ă«shtĂ« i shĂ«nuar nĂ« kuadĂ«r tĂ« burimit tĂ« vet. Arti joteknik i mileniumit tĂ« tretĂ«, nĂ«se do ta arrijĂ« pĂ«rkryerjen kuptimore, do tĂ« mbetet i vetmuar, i harruar, i panjohur. Do tĂ« jetĂ« art i vetmisĂ«. Por do tĂ« jetĂ«. Prandaj na nevojitet penxherja e cila do ta ketĂ« nostalgjinĂ« e historisĂ« por edhe dĂ«shirĂ«n pĂ«r atĂ« qĂ« na pret.

    Pengesat ideologjike tĂ« cilat vendosen, tek njĂ«ra ose pala tjetĂ«r, nĂ« lidhje me artin dhe njohjen burojnĂ« nga mosnjohja e hapĂ«sirĂ«s sĂ« lirisĂ« nĂ« tĂ« cilĂ«n duhet tĂ« jetojĂ« kultura e sodit. NĂ« te, nĂ« kĂ«tĂ« hapĂ«sirĂ« tĂ« lirisĂ«, gjithsesi duhet ta kenĂ« vendin e vet eksperimentet e ndryshme tĂ« mençurisĂ« ose edhe marrĂ«zisĂ«, qĂ« nuk do tĂ« thotĂ« se duhet tĂ« gjitha t’i mbĂ«shtesim. Por nĂ« momentin kur dĂ«shirojmĂ« ta mbyllim hapĂ«sirĂ«n e lirisĂ«, pa marrĂ« parasysh se pĂ«r çfarĂ« masa bĂ«het fjalĂ«, do tĂ« thotĂ« qĂ«  e kemi sakrifikuar respektin ndaj tĂ« vĂ«rtetĂ«s. Me kĂ«tĂ« respekt/edeb mendoj pĂ«r tĂ« shenjtĂ«n si emigmĂ« e cila e ngjall dashurinĂ« ose frikĂ«n, por nĂ« tĂ« dyja kontekstet na tĂ«rhjek artistikisht. S’ka fare dyshim se krijimi i kulturĂ«s sĂ« vĂ«rtetĂ« dhe tĂ« vazhdueshme Ă«shtĂ« ngushtĂ« e lidhur me seriozitetin tonĂ« ekzistencial, i cili lind pikĂ«risht nĂ« kuadĂ«r tĂ« kĂ«saj hapĂ«sire dhe nĂ« trajtĂ« tĂ« pavarur e tejkalon çdo lloj tĂ« shfrenimit dhe trazirĂ«s. TĂ« gjitha eksperimentet me ose pa domethĂ«nie janĂ« eksperimente tĂ« errĂ«sirĂ«s. PikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« , them qĂ« nuk ka mundĂ«si totale pĂ«r pengimin e tĂ« metave. Si rrjedhojĂ« e kĂ«saj shumica e penxhereve artistike artin e tyre gjenial e kanĂ« prodhuar nĂ« gjendje tĂ« ekstazĂ«s, kalimit prej vetes….

    Çdo gjĂ« e madhe nĂ« kulturĂ«n botĂ«rore, nga Upanishadet deri nĂ« Putrat, nga Zaratustra deri tek Niçeja, nga Ibn Arabiu deri te Erazmoja, nga stoikĂ«t deri te Kanti e Derrida… nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« Ă«shtĂ« trashĂ«gimtare e kulturĂ«s sĂ« sinqeritetit dhe etosit tĂ« besnikĂ«risĂ« ndaj origjinĂ«s. Ose me fjalĂ« tĂ« tjera, tĂ« gjithĂ« tĂ« sipĂ«rpĂ«rmendurit dhe tĂ« ngjashmit me to kanĂ« qenĂ« TĂ« plagosur me EnigmĂ«n e zbulimit tĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«s pĂ«r veten dhe pĂ«r tĂ« tjerĂ«t. PikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« shpeshherĂ« nuk mĂ« joshin shumica e fenomeneve qĂ« konsiderohen si matĂ«se tĂ« kulturĂ«s sĂ« sodit tĂ« shprehura nga teoricien tĂ« kulturĂ«s, nga cirqet teatrale, zbrazĂ«tia e pseudopoetĂ«ve e deri nĂ« trajtesat intelektuale tabloide. PĂ«r shkak se e kanĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t konceptin e kulturĂ«s sĂ« blofit. Kultura e tillĂ« me terminologji tĂ« sofistikuar ose me teknikĂ« artistike shtirret se di, edhe pse nĂ« vete e ka tĂ« qartĂ« se nuk di, shtirret se mund tĂ« sqarojĂ« gjĂ«rat edhe pse nĂ« thellĂ«si e di qĂ« nuk ka aftĂ«si pĂ«r njĂ« gjĂ« tĂ« tillĂ«. Mendoj se regresi shpirtĂ«ror ka ndikuar qĂ« ta humb sinqeritetin dhe ta mbulojĂ« atĂ« dobĂ«si me blof. NdĂ«rsa nĂ« dritĂ«n e kulturĂ«s sĂ« sinqeritetit nuk Ă«shtĂ« me rĂ«ndĂ«si vetĂ«m substanca shpirtĂ«rore e kulturĂ«s sĂ« caktuar por edhe mrrekullia, e jashtĂ«zakonshmja e cila e ngjall kreativitetin. CektĂ«sia kulturore Ă«shtĂ« e ndikuar, qoftĂ« nĂ« qarqe kombĂ«tare qoftĂ« ndĂ«rkombĂ«tare, nga realcioni me pushtetin. Çdo kulturĂ« qĂ« nuk Ă«shtĂ« nĂ« ujdi me pushtetin, pa marrĂ« parasysh cilit sektor i takon ky pushtet, Ă«shtĂ« e verbĂ«r dhe e palĂ«vizshme. PikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« duhet pamĂ«shirshĂ«m tĂ« zhbĂ«het nihilizmi perverz i kulturĂ«s dhe artit i cili udhĂ«hiqet nga pushteti dhe “shitet pĂ«r bileta”. ShpeshehrĂ« izolimi i kulturĂ«s dhe artit Ă«shtĂ« privilegj i zgjedhur.

    Ky Ă«shtĂ« koncepti i qytetĂ«rimit qĂ« e bĂ«n tĂ« jetueshme jetĂ«n,..Vlerat tuaja marrin formĂ« nga kjo referencĂ«. Sjelljet qĂ« I bartin vlerat nĂ« jetĂ«n tone janĂ« rezultat I kĂ«tij sistemi referencial. Sanksionimet qĂ« zbatohen nĂ« rastet e  mos veprimit nĂ« bazĂ« tĂ« vlerave, gjithashtu u takojnĂ« atyre vlerave… Po flasim pĂ«r njĂ« kompozim dijeje, besimi dhe etike. Kur ky sistem vlerash  Ă«shtĂ« i pranishĂ«m nĂ« qenien tuaj, nĂ« dijen dhe ndjenjat tuaja, atĂ«herĂ« edhe instiktet udhĂ«hiqen apo duhen udhĂ«hequr nga ky sistem vlerash.VallĂ«, a kurrĂ« nuk tejkalohet vija e kuqe? Po, tejkalohet. HĂ«, atĂ«herĂ« sistemi thotĂ«: “ Ke bĂ«rĂ« mĂ«kat!” ose: “Ajo qĂ« bĂ«n Ă«shtĂ« e jashtligjshme!” MĂ«kati dhe e jashtĂ«ligjshmja nuk janĂ« e njĂ«jta gjĂ«. Nocioni qĂ« e quajmĂ« mĂ«kat Ă«shtĂ« nocion i shpalljes hyjnore, pĂ«rkufizimi i tij nuk ndryshon. Por, normalisht, kĂ«shtu Ă«shtĂ« pĂ«r ata qĂ« besojnĂ«.Ky Ă«shtĂ« koncepti i qytetĂ«rimit qĂ« e bĂ«n tĂ« jetueshme jetĂ«n,..

    Çka Ă«shtĂ« kundĂ«rvlera shoqĂ«rore e artit/kulturĂ«s tĂ« cilĂ«n  e prodhojmĂ« ?

    Ku mund tĂ« vendoset poezia, arti, kultura nĂ« periudhĂ«n moderne? Njeriu modern, jeta moderne, sistemi modern i vlerave, pĂ«rkapjet moderne bazohen nĂ« botĂ«kuptimin dhe nĂ« botĂ«shikimin qĂ« ka referenca botĂ«n fizike dhe jo  atĂ« metafizike. Si rrjedhojĂ«,  njeriu modern Ă«shtĂ« nĂ« telashe. Njeriu modern referencat i ka nĂ« botĂ«n fizike. Fizika Ă«shtĂ« e pĂ«rkohshme, nuk Ă«shtĂ« origjinale, nuk Ă«shtĂ« transformuese dhe vazhdimisht ndryshon. TĂ« gjitha veprat artistike qĂ« e ndjekin fizikĂ«n, tĂ« cilat  referencat i kanĂ« nga bota fizike,  nuk janĂ« tĂ« pĂ«rjetshme dhe nuk kanĂ« mundĂ«si ta rrokin pĂ«rmasĂ«n universale.

    Njeriu e ka anĂ«n fizike. Por, ana e pavdekshme e njeriut nuk Ă«shtĂ« ajo fizike. ËshtĂ« amaneti i shpirtit,  me tĂ« cilin Ă«shtĂ« ngarkuar njeriu. Ata qĂ« janĂ« ngritur nĂ« nivelin e shpirtit, qĂ« e kanĂ« gjetur shpirtin brenda trupit tĂ« tyre, janĂ« ata qĂ« e kanĂ« gjetur kuptimin. Teksti Ă«shtĂ« si trupi, kuptimi brenda tekstit Ă«shtĂ« si shpirti brenda njeriut. Jeta moderne Ă«shtĂ« e bazuar nĂ« filozofinĂ« e zhvillimit tĂ« trupit tĂ« njeriut. Vizualiteti Ă«shtĂ« i pĂ«rqendruar vetĂ«m te  trupi. PikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« edhe Ă«shtĂ« zhvilluar shumĂ« industria e kozmetikĂ«s. Çdokush Ă«shtĂ« brenda kulturĂ«s sĂ« dukjes. NdĂ«rkaq,  shpirti Ă«shtĂ« lĂ«nĂ« pas dore. Shikuar nga ky aspekt, po, Ă«shtĂ« e vĂ«rtetĂ«, arti/kultura nuk e ka kundĂ«rvlerĂ«n e saj nĂ« botĂ«n moderne. Por, njĂ«kohĂ«sisht ka edhe njĂ« pĂ«rparĂ«si. Arti nĂ« qoftĂ« se e ka rrokur nivelin e pĂ«rjetshmĂ«risĂ«, qoftĂ« tĂ« asaj modernes ose tĂ« postmodernes, pĂ«rderisa njeriu do ta ketĂ« shpirtin, ai do t’i drejtohet shpirtit dhe tĂ« tillĂ«t do tĂ« jenĂ« tĂ« pavdekshĂ«m. Bota fizike Ă«shtĂ« e vdekshme; si rrjedhojĂ«, tĂ« gjitha artet qĂ« e pasojnĂ« botĂ«n fizike janĂ« kalimtare.

    ShndĂ«rrimi i mjeteve nĂ« qĂ«llime Ă«shtĂ« problemi kryesor i njeriut modern. Nga ky proces u ndikuan edhe fetarĂ«t. Çdokush e bĂ«ri qĂ«llim mjetin tĂ« cilin e pĂ«rdorte. Si rrjedhojĂ«, shkollat, rrymat, karakteret e ndryshme filluan tĂ« mos pĂ«rshĂ«ndeten me njĂ«ra-tjetrĂ«n. PikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« them qĂ« arti , para sĂ« gjithash,  Ă«shtĂ« mjet, nuk Ă«shtĂ« qĂ«llim, por  mos tĂ« harrojmĂ« se Ă«shtĂ« ndĂ«r mjetet mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme. Ka fuqi mĂ« tĂ« madhe se shkenca. Arti  Ă«shtĂ« konsideruar si mjet mĂ« adekuat pĂ«r tĂ« shprehur temat metafizike dhe ato tĂ« dashurisĂ«. PikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« disa penxhere estetike gjatĂ« historisĂ« e kanĂ« preferuar artin. Ibn Arabiu, nĂ« lidhje me artin thotĂ«:

    “Arti  Ă«shtĂ« hapĂ«sirĂ« e simbolit, e aluzionit, e pĂ«rngjasimit, e metonimisĂ«. Ne aty e simbolizojmĂ«,  e pĂ«rngjasojmĂ« njĂ« temĂ« hyjnore, metafizike. NĂ« çastin kur do ta zbĂ«rthesh atĂ«, do tĂ« pĂ«rfitosh dhjetĂ«ra faqe me dituri” NdĂ«rsa njĂ« penxhere estetike e kohĂ«s tonĂ« thotĂ«: “ O Zot! Mos ma le fenĂ« pa kulturĂ«â€.