Metin Izeti

Category: Shkrime

  • METIN IZETI: A NA SHPËTON FRIKA?

    METIN IZETI: A NA SHPËTON FRIKA?

    “Le tĂ« mos e shprehĂ« gjuha juaj turpin e vĂ«llait tuaj musliman, sepse ju vetĂ« jeni tĂ« mbuluar me njĂ« turp tĂ« bĂ«rĂ«, dhe bota ka njĂ« gjuhĂ«. NĂ«se vĂ«shtrimi juaj vĂ«ren mĂ«katin qĂ« vĂ«llai juaj ka bĂ«rĂ«, mbulojeni atĂ« dhe thoni: ‘O syri im! Oh syri im! ’Mos harro qĂ« edhe njerĂ«zit e tjerĂ« kanĂ« sy!” (Imam Shafiu radijallahuanhu)

    “Biri im, habitem me atĂ« qĂ« lan fytyrĂ«n njĂ«qind herĂ« nĂ« njĂ« ditĂ« dhe nuk e pastron zemrĂ«n e tij njĂ« herĂ« nĂ« vit!” (Lukmani i urtĂ«, radijallahuanhu)

    Shkruan: Metin IZETI, Tetovë

    Qytetërimi perëndimor, me supozimet e tij teorike, ideologjitë dhe dogmat është bërë një mënyrë jetese. Dhe, me të vërtetë, sot, nuk ka asnjë vend në botë ku nuk kanë depërtuar aromat dhe shijet e kulturës perëndimore. Civilizimi perëndimor është civilizimi i parë në histori në një shkallë gjithëpërfshirëse botërore. Edhe ndryshimi midis Lindjes dhe Perëndimit ka pushuar së qeni i dukshëm.

    TĂ« prekur nga pandemia, sfidat e ateizmit perĂ«ndimor, nihilizmit dhe kĂ«saj lufte tĂ« re nĂ« tĂ« cilĂ«n kaq shumĂ« gjĂ«ra janĂ« tĂ« pakuptimta, parashtrohet pyetja se a kemi dĂ«shirĂ« dhe vullnet tĂ« shohim fytyrat tona dhe tĂ« pyesim: Pse na Ă«shtĂ« dhĂ«nĂ« kjo kohĂ« tĂ« gjithĂ«ve? Kush jemi ne me tĂ« vĂ«rtetĂ«? Cili Ă«shtĂ« kuptimi dhe qĂ«llimi i jetĂ«s sonĂ«? A nuk mund tĂ« kthehemi kurrĂ« tek “normalja e vjetĂ«r”, sepse ajo “normalja e vjetĂ«r” nuk ishte kurrĂ« normale? A kemi vullnet pĂ«r tĂ« ndryshuar, sĂ« pari nĂ« zemĂ«r, nĂ« vetĂ«dije dhe pastaj nĂ« krahĂ«t e njĂ«ri-tjetrit?

    Rruga e njeriut nga individi nĂ« person Ă«shtĂ« e gjatĂ« dhe plot rrugĂ« anĂ«sore. “Ka shumĂ« gracka dhe ka vetĂ«m njĂ« shpĂ«tim. Por, mundĂ«sitĂ« e shpĂ«timit janĂ« tĂ« shumta, ashtu si kurthet ”, – na thotĂ« Franc Kafka. NĂ« vend qĂ« individi tĂ« lĂ«vizĂ« pĂ«rgjatĂ« rrugĂ«s sĂ« lirisĂ« sĂ« perceptuar (nga diçka, pĂ«r diçka), ai mbyllet nĂ« vetvete dhe egocentrizmin e tij tĂ« vrazhdĂ« dhe tĂ« verbĂ«r, duke e konsideruar veten qendrĂ«n e botĂ«s, duke kĂ«rkuar pĂ«rfitim dhe pikĂ« vetĂ«m pĂ«r vete.

    E vĂ«rteta nĂ« PerĂ«ndim u bĂ« njohje e varur nga njohuritĂ« intelektuale tĂ« subjektit, kĂ«shtu qĂ« jeta u bĂ« gjithashtu njĂ« realizim subjektiv dhe Zoti u kuptua si njĂ« Subjekt absolut. KĂ«shtu jeta dhe e vĂ«rteta – pĂ«rndryshe faktet e marrĂ«dhĂ«nies dhe bashkĂ«sisĂ« – u shndĂ«rruan nĂ« subjektivizĂ«m antropocentrik. KĂ«shtu edhe vetĂ« feja, e ndarĂ« nga ekzistenca e saj reale, Ă«shtĂ« shndĂ«rruar nĂ« religjion sipas dĂ«shirĂ«s sĂ« njeriut. Feja, tĂ« cilĂ«n tĂ« gjithĂ« e pranojnĂ« individualisht, kanĂ« dĂ«shirĂ« qĂ« vetĂ«m si individ t’i dĂ«gjojnĂ« dhe interpretojnĂ« dogmat e saj.

    Nga momenti kur njeriu perĂ«ndimor u kthye te vetja dhe “pronĂ«sia e tij pa tjetĂ«rsim”, historia e PerĂ«ndimit filloi tĂ« lĂ«vizĂ« brenda gjinive tĂ« kundĂ«rta: publike-private, turmĂ«-individ, objektiv-subjektiv, institucion-revolucion dhe, sĂ« fundmi, ekzistencĂ« dhe nihilizĂ«m. Individualizmi nuk Ă«shtĂ« pĂ«rcaktuesi i vetĂ«m i civilizimit perĂ«ndimor. Ai, gjithashtu, bazohet nĂ« racionalizĂ«m, d.m.th. nĂ« procesin e iluminizmit, i cili filloi nĂ« shekullin e 18-tĂ«.

    Me marrjen e njësisë njeri, si masë e ekzistencës dhe jetës dhe veçimi vetëm i mendjes në të, të cilës njeriu ia dha thronin e Zotit, epoka e iluminizmit e vendosi njeriun që mendon në thronin e hyjnisë, duke i caktuar rolin e gjykatësit të pagabueshëm në gjithçka që mbart, sjell dhe nënkupton jetën. Dhe, për herë të parë në histori, e vërteta filloi të identifikohet me përkufizimin e saj, ndërsa dija dhe posedimi i të vërtetës me kuptimin individual të këtij përkufizimi. E vërteta identifikohet me njohjen dhe ndahet nga dinamika e jetës. Jeta vendoset në tempullin e logjikës, që ngrihet në autoritet më të lartë, qoftë nën maskën e rregullave morale, qoftë si kërkesë e veprimit shoqëror dhe kulturor.

    E vërteta e vendosur në këtë mënyrë relativizohet aq shumë, saqë sipas asaj logjike, ka po aq të vërtetë sa ka njerëz që ulen në tryezë dhe flasin për diçka. Gjithkush ka të vërtetën e vet, sepse e vërteta e secilit është e vërtetë. Ndryshe, përse ai do të dëgjonte deri në fund bisedën, e lëre më ta dëgjonte tjetrin?!

    Në planet dhe programet e sistemeve shkollore askush nuk pyet çka është e Vërteta! Pasojat e këtij ndryshimi të madh, në kuptimin e së vërtetës, do të bëhen themeli i jetës shoqërore dhe kulturore në Perëndim.

    Individualizmi, moralizmi dhe absolutizmi politik janë produkte tipike ose mitologji të civilizimit perëndimor, që kanë rrënjë shumë të qarta në mësimet e filozofëve postskolastikë. Megjithatë, të gjitha këto janë pasoja, por jo shkaku! Pyetja është se cili është shkaku dhe cili është apo kush është shpëtimi
?

    Ne jetojmë në një kohë frike dhe ankthi që janë në rrjedhën e gjakut të njeriut të sotëm. Frika është një reagim i lindur, i programuar gjenetikisht ndaj një stimuli të dhimbshëm, por frika nuk është vetëm një kategori psikologjike. Frika është ontologjike, sepse përfaqëson lidhjen midis qenies dhe njeriut, jetës, fajit, lirisë, kuptimit
 në realitet fundi dhe vdekja është rrënja e gjithë frikës.

    PavarĂ«sisht se çfarĂ« frike na pengon, qenia jonĂ« gjithmonĂ« pĂ«rparon drejt fundit tĂ« saj nĂ« kĂ«tĂ« botĂ«, drejt skadimit tĂ« kohĂ«s sĂ« saj dhe ne mund ta pranojmĂ« atĂ« me frikĂ« ose tĂ« pĂ«rpiqemi pĂ«r tĂ« mirĂ«n dhe qetĂ«sinĂ« andej. Skadimi i kohĂ«s nĂ« kĂ«tĂ« bote Ă«shtĂ« i pashmangshĂ«m, andaj sa mĂ« shpejt tĂ« pranohet siguria e fundit, mĂ« shpejt tĂ« bĂ«hemi tĂ« lirĂ«, tĂ« lirĂ« nga frika, tĂ« qetĂ« nĂ« njĂ« kohĂ« qĂ« nuk ka fund, ndĂ«rsa fundi, nĂ« kĂ«tĂ« rast, Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« fund pĂ«r ne nĂ« kĂ«tĂ« botë 

    Frika e njeriut bashkëkohor shpesh shoqërohet me dashurinë për veten, egocentrizmin dhe narcizmin. Personi, sot, e konfirmon veten me atë që ka dhe shpesh e bën atë që të tjerët e mendojnë për të. Disa kanë para, disa kanë shëndet, disa kanë status, disa kanë pronë dhe të gjithë kanë frikë se mos i humbin ato. Ajo që shpesh nuk shihet është se në të gjitha këto kategori ai nuk posedon asgjë fare, sepse ato janë të ndryshueshme dhe mund të prishen. Personi i bën të gjitha ato, në mënyrë që ta kontrollojë disi jetën e tij dhe jo vetëm të vetën, por shpesh (më shumë në mënyrë të pavetëdijshme, sesa me vetëdije) jetën e njerëzve të tjerë, por fatkeqësisht e humb kontrollin mbi veten


    Nga ana tjetĂ«r, ka shumĂ« shkaktarĂ« tĂ« ankthit: stresi i akumuluar, humbja e diçkaje ose e dikujt tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m, njĂ« ndryshim i madh i jetĂ«s, njĂ« ndryshim i punĂ«s, zhgĂ«njime tĂ« ndryshme dhe frika nĂ« rritje e shprehjes publike dhe frika pĂ«r tĂ« qenĂ« i guximshĂ«m pĂ«r diçka


    Spengler-i ia thotĂ« nĂ« fytyrĂ« civilizimit perĂ«ndimor: “Ti je duke vdekur!” Ai i dĂ«shmon atij se Ă«shtĂ« i sĂ«murĂ« dhe i rraskapitur nga vetvetja. Ai e paralajmĂ«ron atĂ« se Ă«shtĂ« faustian dhe e sheh Faustin e GĂ«tes si njĂ« personifikim pĂ«r frymĂ«n e tij tĂ« tjetĂ«rsimit dhe trazirave. Ai i sheh nĂ« tĂ« tĂ« gjitha shenjat e dĂ«nimit: garĂ«n pĂ«r pasuri, numrin nĂ« rritje tĂ« tĂ« varfĂ«rve dhe tĂ« uriturve, luftĂ«rat dhe revolucionet, kapitalizmin dhe socializmin, ateizmin, pesimizmin, cinizmin, imoralitetin dhe demokracinĂ« qĂ« nuk ekziston, sepse Ă«shtĂ« e korruptuar, e kontrolluar dhe e frymĂ«zuar vetĂ«m nga paraja. Nga zoti i tij i vetĂ«m


    Ndoshta më shumë se kurrë njerëzit sot tregojnë se sa janë të çorientuar dhe nuk e dinë se ku po shkojnë. Për një njeri që nuk ka themel, i cili e humb qendrën e tij, çdo pikë bëhet një udhëzues. Derisa kultura shpirtërore është ajo qe jep përgjigje në vijën e kulturës vertikale dhe horizontale, kurse, kultura individualiste vetëm pyet, hap dilema, e shteron dhe e vret veten.

    SkllavopronarĂ«t e sotĂ«m, tĂ« cilĂ«t e quajnĂ« veten çlirimtarĂ«, liberalĂ«, e dinĂ« shumĂ« mirĂ« se sa e rĂ«ndĂ«sishme Ă«shtĂ« çështja e lirisĂ« pĂ«r njeriun. Liria e brendshme Ă«shtĂ« vetĂ«dija pĂ«r ta kuptuar veten dhe botĂ«n nga dĂ«shira e Zotit dhe jo nga kĂ«ndvĂ«shtrimi i frymĂ«s sĂ« kohĂ«s dhe armikut qe here duket e here nuk duket
 Por, sot thuhet se faji nuk Ă«shtĂ« i njeriut, por i gjenit, natyrĂ«s, mjedisit
 Faji i hiqet njeriut dhe njeriut i lejohet tĂ« lirohet prej tij
 PerĂ«ndimi e mohon fajin. Askush nuk Ă«shtĂ« fajtor dhe nuk ka nevojĂ« qĂ« njĂ« person tĂ« pendohet apo tĂ« lutet.

    NĂ« tĂ« gjitha kĂ«to dikush ka harruar qĂ« te njeriu, nĂ« fund tĂ« fundit, ekziston diçka qĂ« nuk mund tĂ« manipulohet kaq lehtĂ« e qĂ« quhet ndĂ«rgjegje! Çdo njeriu i Ă«shtĂ« dhĂ«nĂ« njĂ« ndĂ«rgjegje, e cila Ă«shtĂ« organi i dashurisĂ« nĂ« tĂ«. Ajo gjithmonĂ« pĂ«rfshin tjetrin, sepse ndodh qĂ« kemi gabuar ndaj dikujt dhe kjo na dĂ«mton. Kur themi dhe ndiejmĂ« se ndĂ«rgjegjja jonĂ« po digjet, ne jemi nĂ« rrugĂ«n e duhur pĂ«r ta zgjidhur kĂ«tĂ« problem, kĂ«rkojmĂ« falje – pĂ«rqafohemi pĂ«rsĂ«ri.

    Kuptimi është gjëja më e rëndësishme në jetën e një personi dhe pikërisht për shkak të mungesës së kuptimit sot kemi kaq shumë probleme me varësinë nga droga dhe kjo është arsyeja pse ka kaq shumë vetëvrasje. Njerëzit nuk e vrasin veten sepse nuk kanë për të jetuar, por sepse nuk e dinë pse jetojnë!

    Njeriu lind si individ dhe bëhet person vetëm në bashkësi me Zotin, me njerëzit e tjerë, por kurrsesi me ekranet e tij, video-lojërat ose, tashmë, në vetëmjaftueshmërinë dhe vetizolimin e tij


    QytetĂ«rimi modern ka kohĂ« qĂ« vdes nga sĂ«mundje tĂ« ndryshme dhe, bashkĂ« me tĂ«, e gjithĂ« bota. SidoqoftĂ«, ajo dhe tĂ«rĂ« njerĂ«zimi kanĂ« ku tĂ« dorĂ«zohen me njĂ« dashuri tĂ« paimagjinueshme. ËshtĂ« Zoti qĂ« historisĂ«, nĂ« çdo çast, i jep kuptim tĂ« ri dhe nĂ«se ne i afrohemi nga njĂ« hap, Ai na afrohet me vrap. Njeriu nuk Ă«shtĂ« i braktisur pa orientim nĂ« gjithĂ«si. Atij i Ă«shtĂ« dhĂ«nĂ« pĂ«rudhja nga i Lumi Zot, qĂ« do ta shpĂ«tojĂ« nga frika dhe do ta bĂ«jĂ« tĂ« lumtur nĂ« tĂ« gjitha dimensionet.

    Por, ai nevojë për rinovim, por rinovim nga fillimi. Një përmbledhje e re me një fillim të ri. Rivendosja e kontaktit real me Zotin do të krijojë një lidhje natyrale ndërmjet njeriut dhe mjedisit përreth tij, do ta harmonizojë vendzënien e tij reale në botë.

    Kjo Ă«shtĂ« arsyeja pse them qĂ« dashuria ndaj Zotit e fut njĂ« person nĂ« mĂ«nyrĂ«n personale tĂ« ekzistencĂ«s, e cila Ă«shtĂ« hapĂ«sira e individualizimit pĂ«r tĂ« cilĂ«n na flet Carl Gustav Jung. NjĂ« individualizim qĂ« nuk ka asnjĂ« lidhje me individualizmin”, i cili mund tĂ« pĂ«rkthehet si “vetĂ«realizim”, por jo vetĂ«m i njĂ« personi individual, por i njĂ« grupi tĂ« tĂ«rĂ« nĂ« tĂ« cilin njĂ«ri e plotĂ«son tjetrin deri nĂ« pasqyrĂ«n e plotĂ«.

    MĂ«nyra e vetme pĂ«r tĂ« parandaluar qĂ« faji tĂ« kthehet nĂ« ankth Ă«shtĂ« pendimi i sinqertĂ«. Kur njĂ« person pendohet, atĂ«herĂ« ai çlirohet nga frika. Besimi Ă«shtĂ« i rĂ«ndĂ«sishĂ«m, sepse kemi bindje dhe shpresĂ« jo vetĂ«m nĂ« rehati, por edhe nĂ« vuajtje. Aty mĂ«njanohen tĂ« gjitha! Nuk Ă«shtĂ« e rastĂ«sishme thĂ«nia se “sĂ«mundja vjen nga mbretĂ«ria e natyrĂ«s dhe ilaçi nga mbretĂ«ria e shpirtit”


  • METIN IZETI: AGJËRIMI SI SHTEG ARTISTIK SHPIRTËROR DREJT LIRISË SË AMSHUESHME

    METIN IZETI: AGJËRIMI SI SHTEG ARTISTIK SHPIRTËROR DREJT LIRISË SË AMSHUESHME

    Agjërimi është në relacion të drejtë me përjetimin artistik të realitetit dhe, në një mënyrë, është shprehje e afirmimit, qoftë edhe ideor, të botës. Ato bashkërisht e vërtetojnë përmasën transcendentale të botës. Agjërimi është një përvojë religjioze, e cila e siguron formën e shprehjes adekuate emotive të një realiteti të përjetuar.

    Shkruan: Metin IZETI, Tetovë

    Arti, me tĂ« gjitha karakteristikat e veta, bashkĂ«vepron nĂ« krijimin e imazhit tĂ« njeriut pĂ«r veten dhe pĂ«r tĂ« vĂ«rtetĂ«n. Si i tillĂ«, ai i vendos kornizat e koncepteve kulturore dhe Ă«shtĂ« pjesĂ«marrĂ«s nĂ« shumĂ« relacione tĂ« ndĂ«rsjella nĂ« rrugĂ«timin e njeriut drejt lirisĂ« dhe pĂ«rjetimit tĂ«  sĂ« vĂ«rtetĂ«s lĂ«ndore dhe shpirtĂ«rore. Adhurimi, nĂ« pĂ«rgjithĂ«si, ndĂ«rsa agjĂ«rimi, nĂ« veçanti, Ă«shtĂ« nĂ« lidhje tĂ« ngushtĂ« me artin, pĂ«r shkak se nĂ« dyja rastet kĂ«rkohet vetĂ«flijimi dhe sakrifikimi pĂ«r hir tĂ« sĂ« vĂ«rtetĂ«s. AgjĂ«rimi Ă«shtĂ« njĂ« flijim lĂ«ndor pĂ«r ta pĂ«rjetuar dhe pĂ«r ta reflektuar dashurinĂ« ndaj Krijuesit, ngjashĂ«m si arti, qĂ« Ă«shtĂ« flijim i lĂ«ndores pĂ«r tĂ« pĂ«rkapur tĂ« vĂ«rtetĂ«n e amshueshme tejlĂ«ndore. Arti, edhe kur Ă«shtĂ« lĂ«ndor, nĂ« realitet Ă«shtĂ« tejlĂ«ndor. NĂ« esencĂ«n e agjĂ«rimit, si edhe tĂ« artit, ngĂ«rthehet vĂ«rejtja ekzistenciale pĂ«r pĂ«rmasĂ«n enigmatike tĂ« botĂ«s. NĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ« ata bĂ«hen pjesĂ«marrĂ«s nĂ« krijimin e  njĂ« fotografie tĂ« re pĂ«r botĂ«n dhe i vendosin kornizat reale tĂ« kulturĂ«s lĂ«ndore dhe shpirtĂ«rore. Krahas faktit se nĂ« periudhĂ«n kur jemi duke jetuar janĂ« tĂ« shumtĂ« zĂ«rat qĂ« bĂ«jnĂ« profeci nĂ« lidhje me fundin e religjionit dhe shmangies nga lĂ«nda pĂ«r ta pĂ«rjetuar tĂ« pĂ«rtejmen, prapĂ«seprapĂ« adhurimi paraqet njĂ« faktor tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« jetĂ«n shoqĂ«rore tĂ« njeriut. Adhurimi, rrjedhimisht agjĂ«rimi, Ă«shtĂ« njĂ« unitet, i shprehur artistikisht, i teorisĂ« dhe praktikĂ«s, nĂ« rrugĂ«timin drejt njohjes ose, mĂ« mirĂ« thĂ«nĂ«, drejt lirisĂ« sĂ« amshueshme. NĂ« realitet, njohja dhe liria e amshueshme janĂ« koncepte tĂ« analizuara nĂ« trajta shumĂ« tĂ« ndryshme, mirĂ«po, unĂ«, njohjen dhe lirinĂ« e amshueshme, e kuptoj si shpĂ«rthim dhe grisje tĂ« perdeve lĂ«ndore dhe mundĂ«si pĂ«r tĂ« hapĂ«ruar nĂ« drejtim tĂ« imagjinatĂ«s. NĂ« studimet e sociologjisĂ« sĂ« fesĂ«, Weber-i e ka theksuar ndikimin e realitetit religjioz nĂ« paraqitjen edhe tĂ« realitetit lĂ«ndor, veçanĂ«risht nĂ«se merret parasysh koncepti religjioz i cili e shikon botĂ«n si njĂ« harmoni e madhe, nĂ« tĂ« cilĂ«n njeriu inkuadrohet ose pĂ«rpiqet ta formĂ«sojĂ« atĂ«.

    NĂ«se e kemi parasysh edhe faktin se religjioni nĂ« vend tĂ« vetes e ka vendosur theksin nĂ« pĂ«rqendrimin nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«n, atĂ«herĂ« bĂ«het edhe mĂ« i qartĂ« qĂ«llimi i pĂ«rbashkĂ«t i artit dhe religjionit nĂ« zbardhjen e sĂ« vĂ«rtetĂ«s ekzistenciale. NĂ« rastin tonĂ«, agjĂ«rimi, si akt religjioz, kĂ«rkon iluminimin nĂ« kontekst tĂ« sĂ« shenjtĂ«s, duke dashur qĂ« tĂ« arrijĂ« nĂ« frytet morale dhe shpirtĂ«rore  dhe ta mundĂ«sojĂ« pĂ«rjetimin e “çlirimit shpirtĂ«ror” dhe, nĂ« kĂ«tĂ« kontekst, Ă«shtĂ« nĂ« ujdi tĂ« plotĂ« me artin. PikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« edhe agjĂ«rimi lirisht mund tĂ« kuptohet si njĂ« shteg i rĂ«ndĂ«sishĂ«m artistik nĂ« çlirimin shpirtĂ«ror dhe pĂ«rjetimin e lirisĂ« sĂ« vĂ«rtetĂ«.

    AgjĂ«rimi Ă«shtĂ« nĂ« relacion tĂ« drejtĂ« me pĂ«rjetimin artistik tĂ« realitetit dhe, nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ«, Ă«shtĂ« shprehje e afirmimit, qoftĂ« edhe ideor, tĂ« botĂ«s. Ato bashkĂ«risht e vĂ«rtetojnĂ« pĂ«rmasĂ«n transcendentale tĂ« botĂ«s. AgjĂ«rimi Ă«shtĂ« njĂ« pĂ«rvojĂ« religjioze, e cila e siguron formĂ«n e shprehjes adekuate emotive tĂ« njĂ« realiteti tĂ« pĂ«rjetuar. Duhet ta kemi parasysh edhe faktin se ideja e sĂ« shenjtĂ«s nuk zbulohet gjithnjĂ« nĂ«pĂ«rmjet pĂ«rmasĂ«s racionale. Ajo e kĂ«rkon edhe pĂ«rmasĂ«n estetike. NdĂ«rkaq pĂ«rmasa estetike e aftĂ«son  njeriun tĂ« shĂ«rbehet me trajtĂ«n e pĂ«rshkrimit vizual ose tekstual metaforik, nĂ« kontekst tĂ« reduktimit, aq sa mundet, tĂ« transcendentales nĂ« imanenten. Si rrjedhojĂ«, kjo e bĂ«n pĂ«rvojĂ«n religjioze njĂ« burim tĂ« pashtershĂ«m tĂ« mundĂ«sive artistike. NĂ« kĂ«tĂ« konteskt, Heidegger-i me plot tĂ« drejtĂ« konstaton se “nĂ« veprĂ«n artistike paraqitet e vĂ«rteta e qenies”.

    Agjërimi, ngjashëm si një vepër mega-artistike, në kontekst të ndërmjetësimit midis arsyes dhe emocioneve, të kaluarës, të tashmes dhe të ardhmes, midis qenies historike dhe absolute, e bën më transparent realitetin, e bën të tashëm, por njëkohësisht duke ia ruajtur enigmën dhe kompleksivitetin. Me këtë, agjërimi shndërrohet në folës të së fshehtës, shpirtërores, me fjalë të tjera shndërrohet në diskurs artistik për trajtësimin njerëzor të realitetit ekzistencial. Në përvojën e agjërimit është i gjallë Absoluti i religjionit dhe në të përjetësohet feja e gjallë. Distancimi i religjionit prej artit e bën të vdekur religjionin, ngjashëm siç e bën të vdekur agjërimin distancomi i tij nga përmasa e përjetimit të përvojës shpirtërore. Ndërsa distancimi i artit nga religjioni e lë atë pa ide dhe pa gjallëri transcendentale, gjë që jemi duke e përjetuar kohëve të fundit edhe me religjionin edhe me artin.

    NĂ« realitet, qĂ«llimi im me kĂ«tĂ« tekst nuk Ă«shtĂ« qĂ« tĂ« flas pĂ«r agjĂ«rimin si njĂ« prej obligimeve fetare, por tĂ« provoj ta paraqes pĂ«rmasĂ«n e pĂ«rjetimit artistik tĂ« agjĂ«rimit si njĂ« pĂ«rvojĂ« religjioze, kjo ngase kohĂ«ve tĂ« fundit pĂ«rvoja shpirtĂ«rore e adhurimit, rrjedhimisht e agjĂ«rimit, Ă«shtĂ« nĂ« krizĂ« serioze. Shkaku i rĂ«nies nĂ« kĂ«tĂ« krizĂ« ishte pĂ«rqendrimi i teologĂ«ve dhe fetarĂ«ve vetĂ«m nĂ« pĂ«rmasĂ«n juridike-praktike tĂ« obligimeve fetare dhe margjinalizimi i pĂ«rvojĂ«s fetare. Si rrjedhojĂ« e kĂ«saj, Ă«shtĂ« humbur edhe ndjenja artistike, e cila mund tĂ« lindĂ« dhe tĂ« bĂ«het e gjallĂ« nga pĂ«rvoja shpirtĂ«rore. Historia islame Ă«shtĂ« pĂ«rplot me shembuj tĂ« dijetarĂ«ve tĂ« cilĂ«t, bashkĂ« me rezultatet e kĂ«rkimeve tĂ« tyre shkencore, i kanĂ« paraqitur edhe pĂ«rvojat e tyre shpirtĂ«rore nĂ« lidhje me temat e caktuara. PĂ«rvoja e agjĂ«rimit Ă«shtĂ« njĂ« pĂ«rjetim i veçantĂ« i flijimit tĂ« lĂ«ndores pĂ«r ta pĂ«rkapur tĂ« pĂ«rtejmen dhe pĂ«r ta pĂ«rjetuar dashurinĂ« ndaj Zotit. Ky rrugĂ«tim ka me vete edhe shumĂ« stacione shpirtĂ«rore me delikatesĂ«. Çasti i iftarit, kur qĂ«ndrojmĂ« pĂ«rreth tryezĂ«s pĂ«rplot me ushqime tĂ« ndryshme, Ă«shtĂ« njĂ« katarzĂ« dhe çlirim shpirtĂ«ror qĂ« nuk mund tĂ« pĂ«rjetohet nĂ« asnjĂ« hapĂ«sirĂ« tjetĂ«r. NĂ« aspekt juridik fetar nuk Ă«shtĂ« ndonjĂ« detyrim qĂ« tĂ« qĂ«ndrohet pĂ«rreth sofrĂ«s sĂ« iftarit, mirĂ«po nga aspekti shpirtĂ«ror kjo situatĂ« i gris perdet e lĂ«ndores dhe e ngjall imagjinatĂ«n krijuese tĂ« besimtarit. Ndoshta, Zoti e di, ky Ă«shtĂ« shkaku qĂ« Pejgamberia.s. nĂ« hadisin e tij kĂ«tĂ« çast e krahason me çastin e qĂ«ndrimit para bukurisĂ« sĂ« Zotit nĂ« DitĂ«n e Ahiretit. Pejgamberi a.s. e konsideron çastin e iftarit si ekzaltim dhe emocionim me vetĂ«flijimin lĂ«ndor dhe mundĂ«si pĂ«r tĂ« tejkaluar nĂ« botĂ«n e imagjinatĂ«s reale e cila edhe nga aspekti i artit Ă«shtĂ« burimi kryesor i frymĂ«zimit. Pjesa dĂ«rmuese e krijimeve nĂ« historinĂ« e mendimit dhe letĂ«rsisĂ« islame janĂ« tĂ« bĂ«ra nĂ« periudhĂ«n e iftarit dhe tĂ« syfyrit. NgjashĂ«m si iftari, edhe syfyri Ă«shtĂ« njĂ« Ă«mbĂ«lsirĂ« e veçantĂ« e darkĂ«s qiellore pĂ«rplot me delikatesa dhe zbukurime pĂ«rmbi. Çastet e syfyrit janĂ« pĂ«rplot me Ă«ndrra, metaforat e tĂ« cilave kanĂ« ndikim real nĂ« jetĂ«n e njeriut dhe tĂ« cilat mund tĂ« ndikojnĂ« dukshĂ«m nĂ« zbukurimin e teksteve fetare me poezi dhe melodi. AgjĂ«rimi Ă«shtĂ« njĂ« transformim i ynĂ« nĂ« shĂ«mbĂ«lltyrĂ«n e Pejgamberit a.s., duke e pĂ«rjetuar bukurinĂ«, vlerĂ«n dhe traditĂ«n e tij si tĂ« gjallĂ« dhe konstituive. NĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ« disa periudha kohore pĂ«rmbajnĂ« raste aq shumĂ« tĂ« mira dhe tĂ« veçanta, saqĂ« njeriu – duke i shfrytĂ«zuar ato raste – arrin nĂ« rezultate pĂ«rcaktuese pĂ«r fatin e tij njerĂ«zor. NĂ« kĂ«tĂ« mes muaji i Ramazanit, si shpirt i kohĂ«s, ka njĂ« rol tĂ« pazĂ«vendĂ«sueshĂ«m nĂ« çuarjen pĂ«rpara tĂ« procesit pĂ«r pĂ«rkryerjen shpirtĂ«rore tĂ« njeriut. Prandaj netĂ«t, ditĂ«t dhe çdo çast i kĂ«tij muaji, e çojnĂ« njeriun nĂ« lartĂ«sitĂ« e qiellit pĂ«r ta shikuar bukurinĂ« dhe madhĂ«rinĂ« e Zotit. AgjĂ«rimi e kultivon devotshmĂ«rinĂ« dhe sinqeritetin. Ramazani, muaji i agjĂ«rimit, Ă«shtĂ« sezon dhe mundĂ«si e madhe pĂ«r ta fituar mĂ«shirĂ«n dhe faljen e Allahut dhe njĂ«kohĂ«sisht Ă«shtĂ« rast pĂ«r ta shpĂ«tuar veten nga kthetrat e egos dhe pĂ«r tĂ« kaluar nĂ« botĂ«n e tĂ« vĂ«rtetĂ«s.

    Lutja dhe arti, thotĂ« Franc Kafka, janĂ« akte plot pasion tĂ« vullnetit. PĂ«rmes tyre njeriu dĂ«shiron t’i pĂ«rforcojĂ« dhe tejkalojĂ« mundĂ«sitĂ« e normave tĂ« vetvetes sĂ« vetvetishme. Arti, njĂ«lloj si lutja, Ă«shtĂ« njĂ« dorĂ« e shtrirĂ« drejt errĂ«sirĂ«s nĂ« kĂ«rkim tĂ« prekjes sĂ« hirit hyjnor, i cili do ta shndĂ«rronte nĂ« dorĂ« qĂ« ndan dhurata. TĂ« lutesh do tĂ« thotĂ« tĂ« bĂ«hesh njĂ« me ylberin qĂ« shtrihet midis jetĂ«s dhe vdekjes, tĂ« shkrihesh krejtĂ«sisht nĂ« tĂ«, me qĂ«llim qĂ«  nĂ« rrĂ«zĂ«llimin e tij tĂ« pasosur ta shtrosh djepin e brishtĂ« tĂ« ekzistencĂ«s tĂ«nde
 Gjithashtu, ai me tĂ« drejtĂ« konstaton se njeriu nuk rritet nga poshtĂ« lartĂ«, por nga brenda jashtĂ« dhe se ky Ă«shtĂ« kushti themelor i tĂ« gjitha lirive nĂ« jetë 

    AgjĂ«rimi Ă«shtĂ« njĂ« çështje serioze. Ai kĂ«rkon praninĂ« e plotĂ« tĂ« personit qĂ« agjĂ«ron. Kjo Ă«shtĂ« mĂ«nyra mĂ« intime dhe personale e komunikimit me PerĂ«ndinĂ«. ËshtĂ« takimi i tĂ« fundmit me tĂ« Pafundmin, i tĂ« vdekshmit me tĂ« Pavdekshmin, i shĂ«rbĂ«torit me Zotin. KĂ«tĂ« kontekst tĂ« agjĂ«rimit dhe lutjes ndoshta shumĂ« mirĂ« e ka trajtĂ«suar filozofi i njohur mysliman Farabi nĂ« lutjet e tij. Ai lutet si mĂ« poshtĂ«:

    “O Zot i Lindjes dhe i PerĂ«ndimit! MĂ« dhuro tĂ« gjitha tiparet fisnike, mĂ« beko me mĂ« tĂ« mirĂ«n e rezultateve tĂ« veprave tĂ« mia dhe m’i bĂ«j tĂ« suksesshme qĂ«llimet dhe synimet e mia.”

    “O Zot! MĂ« vish me rrobat e bukurisĂ«, fisnikĂ«risĂ« sĂ« profetĂ«ve, me lumturinĂ« e shpirtrave tĂ« pasur dhe tĂ« kĂ«naqur, me urtĂ«sinĂ« dhe pĂ«ruljen e atyre qĂ« tĂ« frikĂ«sohen dhe tĂ« nderojnĂ« Ty.

    O Zot! ShpĂ«tomĂ« nga bota e pakĂ«naqĂ«sisĂ« dhe e zhdukjes dhe mĂ« bĂ«j mua njĂ« nga vĂ«llezĂ«rit e pastĂ«rtisĂ«, njĂ« nga njerĂ«zit e besnikĂ«risĂ« dhe njĂ« banor tĂ« qiejve sĂ« bashku me tĂ« drejtĂ«t dhe dĂ«shmorĂ«t.”

  • METIN IZETI: DISKURSI HERMENEUTIK I FJALËS HYJNORE NGA TRADITA NË BASHKËKOHËSI

    METIN IZETI: DISKURSI HERMENEUTIK I FJALËS HYJNORE NGA TRADITA NË BASHKËKOHËSI

    Koncepti i dyshimit e vë në pyetje jo vetëm mendimin, por edhe vetëdijen e cila e prodhon atë. Ai fillon me dyshimin se a ekziston një botë, e cila duhet të besohet dhe prej së cilës duhet të pritet ndonjë ftesë, e cila rrjedhimisht mund të konsiderohet vend i reformimit të intencës në paraqitje, pasqyrim ose zbulesë.

    Shkruan: Metin IZETI, Tetovë

    Ajo qĂ« ne – pavarĂ«sisht nga larmia e brendshme, madje edhe kontradiktat – zakonisht e quajmĂ« mendimin postmodern Ă«shtĂ« i bazuar nĂ« supozimet e Kantit: ne nuk mund t’i njohim gjĂ«rat vetvetiu dhe objektet e dijes nĂ« procesin e njohjes pĂ«rshtaten me aftĂ«sinĂ« tonĂ« tĂ« paraqitjes. IdetĂ«, si “Zoti”, “liria”, “e vĂ«rteta”, kanĂ« vetĂ«m njĂ« funksion rregullator dhe nuk mund tĂ« jenĂ« instanca tĂ« besueshme ndĂ«r subjektet e pĂ«rvojĂ«s. MarrĂ«dhĂ«nia e jashtĂ«zakonshme objekt-subjekt, e tipit hegelian, i provon ata nĂ« trajtĂ« iluzioni, ndĂ«rsa insistimi ekzistencialist nĂ« subjektivitetin nuk Ă«shtĂ« i mjaftueshĂ«m. Jean-François Lyotard e konsideron epokĂ«n postmoderne si epokĂ«n nĂ« tĂ« cilĂ«n tĂ« gjitha “RrĂ«fimet e shkĂ«lqyera” (grand rĂ©cits) ose çështjet metanarrative e kanĂ« humbur betejĂ«n nĂ« besueshmĂ«rinĂ« dhe sugjestivitetin, si dhe hipotezat, tashmĂ«, nuk janĂ« tĂ« lidhura me realitetin, i cili edhe nuk ekziston, pĂ«rveçse si konstruksioni ynĂ«, por ka vlerĂ« strategjike nĂ« kontekst tĂ« pyetjeve tĂ« bĂ«ra.

    Ri-interpretimi i tĂ«rĂ«sisĂ« sĂ« rezultateve kulturore – nga Ă«ndrrat deri te feja, pĂ«rmes artit dhe moralit – e ndryshon vetĂ« kulturĂ«n, duke ia dhĂ«nĂ« asaj fuqinĂ« e vetĂ«-reflektimit. Me zbatimin pĂ«rmbledhĂ«s tĂ« kritikĂ«s sĂ« dyshimit demaskohet kuptimi i rrejshĂ«m i “ tekstit tĂ« shoqĂ«risĂ«â€. Diskutimi, ndĂ«rmjet mendimtarĂ«ve tĂ« vetĂ«dijshĂ«m, pĂ«r konstruksionin shoqĂ«ror tĂ« dijes dhe kuptimeve tĂ« ndryshme tĂ« produksionit tĂ« saj, zhvillohet rreth pyetjeve tĂ« mĂ«poshtme: A kemi mundĂ«si, pĂ«rgjithĂ«sisht, diçka tĂ« dimĂ« dhe si kemi mundĂ«si tĂ« dimĂ«?; Si jemi tĂ« trajtĂ«suar si subjekt i dijes dhe kush ka dobi nga ajo, pĂ«r tĂ« cilĂ«n pohohet, se dihet nĂ« formĂ«n mĂ« tĂ« mirĂ«?. Pra, biseda rreth asaj se çka do tĂ« thotĂ« teksti dhe si ai e vendos domethĂ«nien e tij Ă«shtĂ« e pandashme nga fakti se çfarĂ« kuptimi ka dĂ«shirĂ« lexonjĂ«si tĂ« ketĂ« teksti i caktuar. NĂ« gjurmĂ«t e parimeve tĂ« Sosyrit pĂ«r arbitraritetin e shenjĂ«s sĂ« gjuhĂ«s dhe vetĂ«referencĂ«s sĂ« sistemit gjuhĂ«sor – me tĂ« cilat Ă«shtĂ« ndĂ«rprerĂ« lidhja “natyrale” e deriatĂ«hershme ndĂ«rmjet kuptimdhĂ«nĂ«sit dhe referencĂ«s – protagonistĂ«t e “kthesĂ«s gjuhĂ«sore” pohojnĂ« se kufiri i çdo hulumtimi dhe kĂ«rkimi pĂ«r tĂ« vĂ«rtetĂ«n Ă«shtĂ« vetĂ« gjuha ose diskursi. TeoritĂ« e tilla kanĂ« ndjekur njĂ« urdhĂ«resĂ« tĂ« re: nĂ« vend tĂ« vetĂ«dijes duhet ta analizojmĂ« komunikimin gjuhĂ«sor, ndĂ«rsa nĂ« vend tĂ« subjekteve individuale duhet analizuar strukturat e ndĂ«rsubjektivitetit.

    Interpretimi tradicional i teksteve tĂ« shpalljes dhe traditĂ«s pejgamberike, prej ku myslimanĂ«t e nxjerrin materialin pĂ«r mĂ«nyrĂ«n e jetĂ«s sĂ« tyre, duke dĂ«shiruar ta ruajnĂ« hermeneutikĂ«n e fesĂ«, njĂ« periudhĂ« tĂ« gjatĂ« Ă«shtĂ« kufizuar nga metodologjia dhe veprimet e dijetarĂ«ve myslimanĂ«. NĂ« shekullin e 19-tĂ« dhe tĂ« 20-tĂ«, si çelĂ«s tĂ« kĂ«rkimit tĂ« sĂ« vĂ«rtetĂ«s historike, nĂ«nqielli i mendimit mysliman e pĂ«rqafoi diskursin analitik-referues tĂ« iluminizmit, por duke dashur tĂ« ruajĂ« njĂ« monopol tĂ« caktuar mbi interpretimin e teksteve tĂ« shpalljes me ambivalencĂ«n e arsyes njerĂ«zore tĂ« trajtuar nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« tekstet dhe kritika e tyre shpesh kanĂ« qenĂ« tĂ« izoluara nga konteksti, vlerat dhe interesat e vetĂ« lexonjĂ«sit nĂ« kulturĂ«n e cila hapet me njohjen e disiplinave tĂ« ndryshme humaniste, tĂ« cilat edhe e kanĂ« trajtĂ«suar njĂ« ligjĂ«rim tĂ« tillĂ«. Ata nuk lejonin qĂ« pikĂ«nisja e tyre kritike dhe teorike tĂ« diskutohet duke e vendosur argumentin e autoritetit mbi autoritetin e argumentit, ndĂ«rsa kontekstin e tyre kulturor e ndanĂ« nga konteksti i pĂ«rgjithshĂ«m kulturor. Si rrjedhojĂ«, me njĂ« qasje tĂ« tillĂ«, ata i braktisĂ«n besimtarĂ«t nĂ« njĂ« situatĂ« skizofrenike dhe tĂ« zhveshur nĂ« mes tĂ« rrugĂ«s. Pra, nga njĂ«ra anĂ«, ishin shembur autoriteti, ndĂ«rsa – nga ana tjetĂ«r – argumenti nuk e kishte autoritetin pĂ«r t’u shndĂ«rruar nĂ« paradigmĂ« vepruese.

    Kthimi nĂ« gjendjen kur “kthesa gjuhĂ«sore” ende nuk i kishte kapluar shkencat humane, tashmĂ«, nuk Ă«shtĂ« i mundshĂ«m. Ky parim Ă«shtĂ« vendosur si njĂ« alternativĂ«, e cila gjithsesi duhet tĂ« merret para sysh gjatĂ« diskursit fetar. Mosbesimi radikal nĂ« metanarracionet nuk duhet tĂ« kuptohet si subversion destruktiv i vlerave institucionale, por si shtytĂ«s pozitiv pĂ«r tĂ« marrĂ« parasysh heterogjenitetin dhe ndryshueshmĂ«rinĂ« e ekzistencĂ«s njerĂ«zore, madje edhe si kritikĂ« ndaj keqpĂ«rdorimeve ideologjike tĂ« metanarracionit. PĂ«r fat tĂ« keq, “naiviteti i parĂ«â€ i transparencĂ«s dhe objektivitetit ndaj simbolikĂ«s religjioze Ă«shtĂ« i humbur qĂ«moti pĂ«r njeriun postmodern, por “naiviteti i dytĂ«â€ i besimit, i bazuar nĂ« gjurmĂ«t e tĂ« shenjtĂ«s nĂ« zbulesĂ«n hyjnore, Ă«shtĂ« i mundshĂ«m. PĂ«r mĂ« shumĂ«, “ri-leximet” e tekstit tĂ« zbulesĂ«s zbulojnĂ« edhe shtresa tĂ« reja tĂ« kuptimit tĂ« paderivueshĂ«m totalisht tĂ« teksteve tĂ« shenjta, qoftĂ« Kur’anit, qoftĂ« Hadithit, dhe ky ri-lexim, ndoshta, nuk ka mundĂ«si tĂ« pranohet si fetari naive, por ka mundĂ«si tĂ« kuptohet sĂ«rish dhe tĂ« ri-interpretohet.

    Vetë(kuptimi) i idesë së Islamit në këtë kohë postkritike është i mundshëm me kthimin në tekstin e shenjtë, së pari në potencialin e tij simbolik, ndërsa përmasën teologjike duhet ta bëjmë të kapshme me pranimin e kthesës hermeneutike.

    1. Hermeneutika e ripërtëritjes së konceptit përkundër skepticizmit

    Koncepti i dyshimit e vë në pyetje jo vetëm mendimin, por edhe vetëdijen e cila e prodhon atë. Ai fillon me dyshimin se a ekziston një botë, e cila duhet të besohet dhe prej së cilës duhet të pritet ndonjë ftesë, e cila rrjedhimisht mund të konsiderohet vend i reformimit të intencës në paraqitje, pasqyrim ose zbulesë. Me zbulesë, në këtë rast, nënkuptojmë referencën përfundimtare të kuptimit, rrjedhimisht diçka që ka të bëjë me kërkimin për kuptim dhe domethënie.

    ShkollĂ«n e skepticizmit e kanĂ« hapur tre mendimtarĂ«, qĂ« nĂ« dukje e kanĂ« kundĂ«rshtuar njĂ«ri tjetrin: Marksi, Nieçe dhe Frojdi. QĂ« tĂ« tre e kanĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t kundĂ«rshtimin ndaj fenomenologjisĂ« sĂ« tĂ« shenjtĂ«s, si dhe metodat pĂ«r demistifikim i kanĂ« tĂ« ngjashme. Ata e kuptojnĂ« simbolin si desimulim tĂ« reales, ndĂ«rsa ndjenjĂ«n e fajit, qĂ« dominon me tĂ« pavetĂ«dijshmen, nĂ« rastin e njeriut perĂ«ndimor, e shikojnĂ« si fryt tĂ« veprimit represiv tĂ« normave kulturore. Si rrjedhojĂ«, ata shĂ«rbehen me kritikĂ«n shkatĂ«rruese pĂ«r ta demolizuar “vetĂ«dijen e rrejshme”, sipas tyre. AnĂ«n e mprehtĂ« tĂ« kritikĂ«s sĂ« tyre ata e kanĂ« tĂ« orientuar nĂ« drejtim tĂ« religjionit, qĂ« e konsiderojnĂ« si “vetĂ«dije tĂ« rrejshme”, par excellence. Ata kanĂ« hedhur dyshime nĂ« lidhje me kuptimin e gjuhĂ«s religjioze, ndĂ«rsa religjionin e pĂ«rfytyruan si version i koduar i tĂ« pĂ«rtejmes. Marksi, pĂ«r shembull, e analizoi religjionin nĂ« kontekst tĂ« karakterit tĂ« tij iluzor tĂ« mbretĂ«risĂ« transcendentale, qĂ«, nĂ« realitet, shĂ«rben si ngushĂ«llim i rrejshĂ«m i njerĂ«zve tĂ« dehumanizuar, tĂ« skllevĂ«rve tĂ« rinj tĂ« kapitalit nĂ« periudhĂ«n e kapitalit. Niçe, si karakteristikĂ« tĂ« veçantĂ« tĂ« religjionit, e shikon dobĂ«sinĂ« (modestinĂ«, heshtjen, maturinĂ«), e cila konsiderohet si vlerĂ« morale, por ama, me tĂ«, qeniet njerĂ«zore reduktohen nĂ« krijesa tĂ« zbutura dhe, si rrjedhojĂ«, kjo e pengon eksplodimin e potencialit tĂ« qenies njerĂ«zore. Religjioni, sipas tij, mbĂ«shtetet nĂ« ekzistimin e tĂ« vĂ«rtetĂ«s objektive, por ama ajo Ă«shtĂ« iluzore. Frojdi e ndan “realen” nga “e pĂ«rfytyruara” dhe me kĂ«tĂ« religjionin e demaskon si “vend” ku njerĂ«zit kĂ«rkojnĂ« strehĂ«, duke u pĂ«rpjekur tĂ« gjejnĂ« shpagimin pĂ«r instinktet e shtypura. QĂ« tĂ« tre autorĂ«t, secili nĂ« mĂ«nyrĂ«n e vet, i kanĂ« hulumtuar mĂ«nyrat e tejkalimit tĂ« sindromit tĂ« tĂ«huajĂ«simit-dominimit-pĂ«ruljes, gjuha e tĂ« cilave nĂ« tĂ« kaluarĂ«n – Ă«shtĂ« fakt – ka qenĂ« gjuha e religjionit. Duke e artikuluar vetĂ«dijen tonĂ« nĂ« gjuhĂ« religjioze, ne, nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«, siç thotĂ« edhe Lewos S. Mudge, â€œe kemi zbrazur substancĂ«n tonĂ« njerĂ«zore dhe e kemi zhvendosur atĂ« nĂ« njĂ« absolut iluzor”, rrjedhimisht nĂ« njĂ« idhujtari tĂ« llojit tĂ« veçantĂ«.

    Spektri i ri i komentimit, i hapur me dyshimin radikal, Ă«shtĂ« i ndĂ«rlidhur me problemin e pĂ«rfytyrimit, i cili tashmĂ« nuk Ă«shtĂ« problem i njohjes sĂ« pĂ«rfytyrimit subjektiv, qĂ« ka vlefshmĂ«ri objektive, siç ishte te Kanti, por Ă«shtĂ« pĂ«rulje e sistemit tĂ« tĂ«rĂ« epistemologjik nĂ« lidhje me tĂ« vĂ«rtetĂ«n dhe gabimet e çështjes sĂ« vetĂ«dijes e cila njeh dhe e cila nĂ« vete Ă«shtĂ« “e rrejshme”. Tre mendimtarĂ«t e mĂ«sipĂ«rm pĂ«r bazĂ« tĂ« dyshimit tĂ« tyre e marrin dyshimin kartezian. MirĂ«po, edhe pse Dekarti e inkuadron dyshimin nĂ« çdo gjĂ« qĂ« kemi mundĂ«si ta mendojmĂ«, ai nuk dyshon fare nĂ« mundĂ«sinĂ« e vetĂ« mendimit, rrjedhimisht, nĂ« konfrontimin e domethĂ«nies dhe vetĂ«dijes pĂ«r kuptimin. Por, duke filluar nga Marksi, Niçe dhe Frojdi ne jemi duke dyshuar edhe nĂ« kĂ«tĂ« tĂ« fundit. NĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ«, Ă«shtĂ« pĂ«rmbysur aleanca midis mendimit dhe realitetit. Deshifrimi i tre demistifikatorĂ«ve tĂ« kuptimit e paraqet kundĂ«rshtimin radikal tĂ« fenomenologjisĂ« sĂ« sakrales dhe hermeneutikĂ«s, e cila Ă«shtĂ« e koncipuar si pĂ«rmbledhje dhe ripĂ«rtĂ«ritje e kuptimit, mĂ« drejtĂ« si “kujtesĂ« pĂ«r qenien”.

    Dyshimi radikal, nga njĂ«ra anĂ«, nĂ«pĂ«rmjet kritikĂ«s rrĂ«nuese e nxjerr “maskĂ«n”, ndĂ«rsa nga ana tjetĂ«r, nĂ«pĂ«rmjet krijimit tĂ« njĂ« arti tĂ« ri tĂ« komentimit, e çliron hapĂ«sirĂ«n pĂ«r tĂ« renĂ«. Te Dekarti dyshimi ngadhĂ«njen mbi sendin nĂ«pĂ«rmjet qartĂ«sisĂ« sĂ« vetĂ«dijes. Te Marksi, Frojdi dhe Niçeja dyshimi ngadhĂ«njen mbi vetĂ«dijen me sqarimin (egzegjezĂ«n) e kuptimit. KĂ«rkimi i kuptimit, tashmĂ«, nuk do tĂ« thotĂ« thellim i vetĂ«dijes nĂ« drejtim tĂ« kuptimit, por do tĂ« thotĂ« deshifrim i shprehjeve. Lidhja e re ndĂ«rmjet tĂ« fshehurĂ«s dhe tĂ« dukshmes, tashmĂ«, Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« kategori themelore: nĂ«se vetĂ«dija nuk Ă«shtĂ« ashtu si duket, atĂ«herĂ« duhet vendosur lidhje e re midis tĂ« dukshmes dhe tĂ« fshehurĂ«s, pra njĂ« disiplinĂ« indirekte, pĂ«r kuptimin e cila nuk do tĂ« mund tĂ« reduktohet nĂ« vetĂ«dije direkte pĂ«r kuptimin. QĂ« tĂ« tre mendimtarĂ«t e skepticizmit janĂ« pĂ«rpjekur pĂ«r tĂ« identifikuar “metodat e tyre tĂ« vetĂ«dijshme tĂ« deshifrimit” me “kodin e pavetĂ«dijshĂ«m tĂ« shifrimit” dhe ata ia kanĂ« pĂ«rshkruar dĂ«shirĂ«s pĂ«r fuqi (Niçe) qenies shoqĂ«rore (Marks) dhe psikizmit tĂ« pavetĂ«dishĂ«m (Frojd).

    HollĂ«sitĂ« e mendimit marksist, niçean dhe frojdian, kryesisht, janĂ« tĂ« reviduara nĂ« fushĂ«n e ekonomisĂ«, antropologjisĂ« dhe psikologjisĂ«, por nĂ« bazĂ« tĂ« konvergjencave tĂ« tyre themelore, ata janĂ« bĂ«rĂ« pjesĂ« integrale e kulturĂ«s sonĂ«. Hermeneutika e dyshimit – si mundĂ«si e artit tĂ« interpretimit dhe jo si mjet i thjeshtĂ« i kritikĂ«s destruktive – nĂ« realitet nuk e diskrediton religjionin, por e çliron horizontin pĂ«r “koncept autentik mbi botĂ«n”. NĂ« procesin e shfrytĂ«zimit tĂ« metodave tĂ« interpretimit pĂ«r pĂ«rdorim politik janĂ« zĂ«nĂ« nĂ« tĂ« ngushtĂ« shumĂ« mendimtarĂ« tĂ« imagjinatĂ«s sĂ« rezistencĂ«s, siç ishte edhe Hajdegeri (Heidegger) nĂ« hermeneutikĂ«n e kuptimit ekzistencial, Fuko (Foucault) nĂ« pĂ«rpunimin e strukturĂ«s sĂ« gjenealogjisĂ« sĂ« subjektit dhe Derida (Derrida) nĂ« mohimin radikal tĂ« logocentrizmit. NjĂ« hap i mĂ«tejshĂ«m nĂ« kritikĂ« Ă«shtĂ« dhe qasja e atij qĂ« interpreton me kritikĂ«. Kritika me fokus bipolar Ă«shtĂ« kritika “e vĂ«rtetĂ«â€ pĂ«rballĂ« kritikĂ«s “sĂ« rrejshme”. Ashtu siç hermeneutika e skepsĂ«s i takon hapĂ«sirĂ«s sĂ« dyshimit, ashtu edhe “hermeneutika e ripĂ«rtĂ«ritjes sĂ« konceptit” i takon hapĂ«sirĂ«s sĂ« fesĂ«. Por, jo çfarĂ«do feje dhe botĂ«kuptimi fetar. Ajo i pĂ«rket vetĂ«m fesĂ« e cila e ka kaluar pragun e kritikĂ«s: “ËshtĂ« kjo feja e arsyeshme, pasi ajo komenton dhe nĂ«pĂ«rmjet komentimit e kĂ«rkon ‘naivitetin (pastĂ«rtinĂ«) e dytë’. PĂ«r tĂ« fenomenologjia Ă«shtĂ« mjet i dĂ«gjimit, pĂ«rmbledhjes dhe ripĂ«rtĂ«ritjes sĂ« kuptimit (konceptit). Pra, tĂ« besohet pĂ«r t’u kuptuar, tĂ« kuptohet pĂ«r tĂ« besuar, rrjedhimisht ky Ă«shtĂ« “rrethi hermeneutik” i besimit dhe kuptimit dhe ky Ă«shtĂ« parimi i hermeneutikĂ«s sĂ« ripĂ«rtĂ«ritjes sĂ« konceptit. Feja inteligjente postkritike kalon prej analizave me dashje tĂ« simbolikĂ«s religjioze – si vend-thellime tĂ« privilegjuara dhe zbulime tĂ« aporive tĂ« reflektimit qĂ« nuk mund tĂ« zgjidhen me spekulim tĂ« thjeshtĂ« – dhe vazhdon nĂ« drejtim tĂ« shndĂ«rrimit tĂ« kĂ«saj analize nĂ« dĂ«gjim. SĂ« pari duhet “dĂ«gjuar” ligjĂ«rimin e pasur tĂ« simboleve, qĂ« i paraprijnĂ« reflektimit, qĂ« e edukojnĂ« dhe e ushqejnĂ« atĂ«, ndĂ«rsa mĂ« pas, nĂ«pĂ«rmjet sqarimit tĂ« simboleve, tĂ« bĂ«hen komentimet e mĂ«tutjeshme. Pra, duhet tĂ« ndiqet ky sistem dhe assesi e kundĂ«rta. Pika fillestare e reflektimit, pra, duhet tĂ« jetĂ« mendimi simbolik. Simboli Ă«shtĂ« dhuratĂ« e gjuhĂ«s, dhuratĂ« qĂ« kĂ«rkon mendim, ndĂ«rsa mendimit i paraprinĂ« “plotnia e gjuhĂ«s”. LĂ«vizja e parĂ« e fesĂ« Ă«shtĂ« besimi nĂ« mundĂ«sinĂ« e zbulimit nĂ«pĂ«rmjet fjalĂ«ve (Kur’anit).

    NĂ« kuadĂ«r tĂ« analizĂ«s pĂ«r sqarimin dhe kuptimin do tĂ« duhej qĂ« fenomenologjinĂ« e tĂ« shenjtĂ«s, si fenomenologji e cila merret me “vĂ«rtetĂ«sinĂ«â€ e simboleve, ta kuptojmĂ« si mjet pĂ«r “zbulimin e kuptimeve”. Simboli Ă«shtĂ« “shprehje, pĂ«r tĂ« cilin mund tĂ« thuhet se herĂ« shfaqet e herĂ« fshihet”. Por, ama, shfaqja dhe fshehja e njĂ«pasnjĂ«shme nuk do tĂ« thotĂ« qĂ« gjithnjĂ« e shfaq dhe e fsheh atĂ« qĂ« duhet tĂ« thuhet, por disa here Ă«shtĂ« fshehja, pĂ«r njĂ« ambient, e tĂ« shenjtĂ«s dhe shfaqja nĂ« njĂ« ambient tjetĂ«r kohor ose hapĂ«sinor. VĂ«rtetĂ«sia e simboleve Ă«shtĂ« plotĂ«sim i dashjes pĂ«r kuptimdhĂ«nie. Kur them vĂ«rtetĂ«si, nuk e kam pĂ«r qĂ«llim kuptimin absolut tĂ« fjalĂ«s ose atĂ« abstrakt, por dĂ«shirĂ«n e shumĂ«fishtĂ« pĂ«r plotninĂ« e kuptimit, e cila shpeshherĂ« shprehet si rrjedhojĂ« e pasurisĂ« gjuhĂ«sore. Kjo pasuri, nĂ« realitet, Ă«shtĂ« natyra e vetĂ« simbolit, qĂ« e kemi shumĂ« tĂ« pranishĂ«m nĂ« ligjĂ«rimin kuranor. Ai, nga njĂ«ra anĂ«, e paraqet tĂ« shenjtĂ«n, qĂ« Ă«shtĂ« e lidhur pĂ«r kuptimin fillestar, literar, emocional dhe, me kĂ«tĂ«, pra,e paraqet ngurtĂ«sinĂ« e simbolit; ndĂ«rsa, nga ana tjetĂ«r, e shpreh domethĂ«nien simbolike tejkohore dhe tejhapĂ«sinore, qĂ« gjithashtu fle nĂ« konceptin e tĂ« shenjtĂ«s.

    Fakti qĂ« e lidh domethĂ«nien me kuptimin, mĂ« lidh edhe mua. Si rrjedhojĂ«, gravitacioni i simbolit tĂ«rheq nĂ« njĂ« kuptim tĂ« dytĂ« dhe lidhet me atĂ« qĂ« Ă«shtĂ« thĂ«nĂ«. Me kĂ«tĂ«, simboli bĂ«het bashkĂ«veprues i asaj qĂ« Ă«shtĂ« e paralajmĂ«ruar. Kjo mund tĂ« quhet edhe lidhje ekzistencialiste e qenies sonĂ« me Qenien Absolute (Vuslat). Simboli e dĂ«rgon ftesĂ«n si rrjedhojĂ« e besueshmĂ«risĂ« nĂ« gjuhĂ«n, pasi gjuha Ă«shtĂ« shtatzĂ«ne me simbolet dhe nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m gjuhĂ«-mjet qĂ« e pĂ«rdorin njerĂ«zit pĂ«r komunikim, por edhe gjuhĂ« qĂ« u drejtohet dhe u flet njerĂ«zve. Angazhimi me gjuhĂ«n e plotĂ« – gjuha qĂ« zbulohet nĂ« lĂ«vizjen e mendimit qĂ« mĂ« drejtohet mua dhe mĂ« bĂ«n subjekt tĂ« ftuar – e pezullon neutralitetin fenomenologjik. NdĂ«rkaq, pranimi i njĂ« reflektimi tĂ« tillĂ«, njĂ«kohĂ«sisht, Ă«shtĂ« edhe rrugĂ« e ndershmĂ«risĂ« intelektuale, transparencĂ«s ndaj tĂ« resĂ«, si dhe fjalĂ«s dhe mendimit aktual, duke e pranuar fuqinĂ« qĂ« rrjedh prej saj. Konstituimi i hermeneutikĂ«s tĂ« ripĂ«rtĂ«ritjes tĂ« kuptimit Ă«shtĂ« njĂ« ri-legjitimim i procesit tĂ« besimit.

    1. Interpretimet pjellore

    A janĂ« kĂ«ta dy hermeneutika, hermeneutika e skepsĂ«s dhe hermeneutika e fesĂ«, realisht aq shumĂ« tĂ« ndryshme, saqĂ« nuk mund tĂ« merren parasysh tĂ« dyja bashkĂ«risht? Dhe, nĂ«se munden, atĂ«herĂ« si? QĂ« tĂ« dyja ato janĂ« legjitime, secila nĂ« fushĂ« tĂ« vet. MirĂ«po, nuk mjafton qĂ« vetĂ«m t’i lĂ«shojmĂ« tatĂ«pjetĂ«, qĂ« secila nĂ« mĂ«nyrĂ«n e vet ta kryejĂ« punĂ«n, por duhet qĂ« artikulohet njĂ«ra me tjetrĂ«n, ashtu qĂ« tĂ« vĂ«rehen funksionet e tyre komplementare: nga njĂ«ra anĂ«, duhet pastruar gjuhĂ«n prej zgjatjeve tĂ« panevojshme, nga idhujt, dhe ta mprehim deri nĂ« palcĂ«n origjinale tĂ« saj, ndĂ«rsa – nga ana tjetĂ«r – tĂ« shĂ«rbehemi me dinamikĂ«n e periudhĂ«s sĂ« mendimit origjinal, qĂ« tĂ« kemi mundĂ«si ta ri-themi, ri-lexojmĂ«, atĂ« qĂ« Ă«shtĂ« thĂ«nĂ« njĂ«herĂ«, ta themi atĂ« qĂ« thuhet kur ri-paraqitet kuptimi dhe kur ai Ă«shtĂ« i plotĂ«. Komplementariteti i dy hermeneutikave, i dyshimit dhe besimit, mund tĂ« formĂ«sohet nĂ« relacion me tĂ« vetĂ«dijshmen dhe tĂ« pavetĂ«dijshmen. Pasi qĂ« pas Frojdit mĂ« nuk kemi mundĂ«si tĂ« flasim pĂ«r vetĂ«dijen njĂ«lloj siç kemi folur para tij, duhet tĂ« gjendet njĂ« koncept i ri i vetĂ«dijes dhe sĂ«rish tĂ« trajtĂ«sohet lidhja ndĂ«rmjet vetĂ«dijes dhe manifestimeve, duke e rikujtuar tĂ« shenjtĂ«n. NĂ«se vetĂ«dija Ă«shtĂ« hapĂ«sirĂ« nĂ« tĂ« cilĂ«n takohen dy interpretimet e simbolit, pĂ«r tĂ« rivendosur polaritetin e tyre, ka nevojĂ« qĂ« edhe vetĂ«dijes t’i qasemi nĂ« trajtĂ« tĂ« dyfishtĂ«. Parimi i parĂ«, i cili e gjallĂ«ron veprimin analitik tĂ« demistifikimit, Ă«shtĂ« dĂ«shira qĂ« tĂ« problematizohet pĂ«rparĂ«sia e vetĂ«dijes. Si rrjedhojĂ« e primatit tĂ« vetĂ«dijes, si problem i “iluzionit tĂ« vetĂ«dijes”, ne mund ta kuptojmĂ« vendimin metodologjik pĂ«r tĂ« kaluar prej pĂ«rshkrimit tĂ« vetĂ«dijes nĂ« kuadĂ«r tĂ« topografisĂ« sĂ« aparatit psikik tĂ« zhvendosur prej pĂ«rvetĂ«simit dhe narcizmit tĂ« kĂ«tij iluzioni, ashtu siç e bĂ«n psikanaliza. NdĂ«rkaq filozofia Ă«shtĂ« e thirrur ta ripĂ«rtĂ«rijĂ« problemin pĂ«r ekzistencĂ«n e vetĂ«dijes. Largimi nga qasja e cila i jep pĂ«rparĂ«si vetĂ«dijes, nuk e pezullon atĂ«, por e ripĂ«rtĂ«rinĂ« kuptimin e saj nĂ« trajtĂ« radikale. Dialektika e tĂ« vetĂ«dijshmes dhe tĂ« pavetĂ«dijshmes, e progresit dhe regresit, pikĂ«risht e trajtĂ«son domethĂ«nien e vetĂ«dijes. Si rrjedhojĂ«, duhet sĂ«rish tĂ« zbulohet domethĂ«nia e vetĂ«dijes si modus i tĂ« qenit, i cili tĂ« pavetĂ«dijshmen e konsideron si diçka tjetĂ«r dhe sĂ« cilĂ«s i rihapet nĂ«pĂ«rmjet simboleve. PĂ«r tĂ« arritur nĂ« pasojat bashkuese dhe pajtuese tĂ« simbolit, duhet ta ndĂ«rpresim rrethin hermeneutik tĂ« interpretimeve tĂ« konfrontuara dhe ta riformĂ«sojmĂ« atĂ« nĂ« njĂ« kunj. Kunji ku do tĂ« lidhet vetĂ«dija e ngĂ«rthen faktin se do tĂ« kuptohet mĂ« drejt njeriu dhe lidhja ndĂ«rmjet njeriut dhe ekzistencĂ«s sĂ« qenieve tĂ« tjera, nĂ«se lejohet indikacioni i mendimit simbolik. Kunji, nĂ« kĂ«tĂ« rast, shndĂ«rrohet nĂ« detyrĂ«: pra, tĂ« provohet dhe tĂ« mbrohet me kuptim. Si kundĂ«rvlerĂ«, detyra e transformon kunjin duke investuar nĂ« kuptimin e botĂ«s simbolike, ndĂ«rsa si rrjedhojĂ« e kĂ«tij investimi do tĂ« merret kundĂ«rvlera e ripĂ«rtĂ«ritjes sĂ« fuqisĂ« refleksive nĂ« njĂ« ligjĂ«rim koherent. Problemi i pĂ«rmasĂ«s simbolike Ă«shtĂ« problem i njĂ«sisĂ« sĂ« gjuhĂ«s dhe ndĂ«rlidhjes me funksionet shumĂ«shtresore tĂ« saj nĂ« mbretĂ«rinĂ« e ligjĂ«rimit. Gjuha ka dĂ«shirĂ« tĂ« thotĂ« diçka tjetĂ«r nga ajo qĂ« e thotĂ« dhe pĂ«r kĂ«tĂ« pa ndĂ«rprerje rrotullohet nĂ« hapĂ«sirĂ«n e kuptimit tĂ« dyfishtĂ«. NĂ« shenjĂ«n konvencionale dhe tĂ« vendosur gjuhĂ«sore reflektohet njĂ« dualizĂ«m i dyfishtĂ«: struktural dhe i vullnetshĂ«m. NdĂ«rkaq simboli nuk ka njĂ« dualizĂ«m tĂ« tillĂ«. Gjuha i parafytyron shenjat, tĂ« cilat e kanĂ« kuptimin e parĂ« tĂ« reflektuar, domethĂ«nien bukfale, dhe tĂ« cilat me kĂ«tĂ« kuptim kahĂ«zojnĂ« nĂ« njĂ« kuptim tjetĂ«r. NdĂ«rsa dualizmi i simbolit Ă«shtĂ« pĂ«r njĂ« shkallĂ« mĂ« e lartĂ«: dualizmi i tij i shtohet dhe i vendoset mbi-kuptimit tĂ« sendit tĂ« dyfishtĂ«, nĂ« trajtĂ« tĂ« “lidhjes midis kuptimit dhe domethĂ«nies”. PikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« komentimi Ă«shtĂ« kuptim i domethĂ«nies sĂ« dyfishtĂ« ku takohen mĂ«nyra tĂ« ndryshme tĂ« komentimit.

    Pas Frojdit, vetĂ«dija nuk mund tĂ« vendoset nĂ« vijĂ« horizontale, nĂ« vijĂ« tĂ« çastit e as nĂ« vijĂ« direkte. Ajo nuk Ă«shtĂ« mĂ« burim, por detyrĂ« – detyrĂ« pĂ«r t’u bĂ«rĂ« sa mĂ« i vetĂ«dijshĂ«m. VetĂ«dija nuk Ă«shtĂ« realiteti i parĂ« qĂ« mund ta njohim, por i fundit, pra deri tek vetĂ«dija duhet tĂ« vihet dhe jo tĂ« nisemi prej saj. PĂ«r t’iu afruar qenies reale tĂ« tij, njeriut nuk i mjafton tĂ« zbulojĂ« mospĂ«rputhjen e vetĂ«dijes qĂ« e ka brenda, madje as edhe fuqisĂ« sĂ« dĂ«shirĂ«s e cila e vendos nĂ« ekzistencĂ«. Ai, gjithashtu, duhet tĂ« zbulojĂ« se “vetĂ«dijesimi”, si pĂ«rvetĂ«sim i kuptimit pĂ«r ekzistencĂ«n personale nuk Ă«shtĂ« pronĂ« e tij, por Ă«shtĂ« pronĂ« e kuptimit. Subjekti arrin tek vetja me pranimin e arkeologjisĂ« vetjake tĂ« pavetĂ«dijshme dhe me dĂ«shirĂ«n qĂ« tĂ« dalĂ« jashtĂ« vetes, duke u nisur nĂ« drejtim tĂ« transcendencĂ«s, e cila, nĂ« realitet, ia zbulon shenjat e saj nĂ«pĂ«rmjet simboleve tĂ« sĂ« shenjtĂ«s. Arkeologjia vetjake mund tĂ« manifestohet vetĂ«m nĂ« dritĂ«n e teleologjisĂ« dhe duke i dhĂ«nĂ« kuptim asaj. Nga diskutimi nuk mund tĂ« pezullohen as teologjia (kelam) dhe as sqarimi i teksteve tĂ« Kur’anit dhe haditheve. NĂ« sqarimet (tefsiret/ekzegjeza) hasim nĂ« njĂ« pĂ«rleshje tĂ« vazhdueshme tĂ« interpretimeve tĂ« tekstit, si dhe nĂ« konstrukte teologjike tĂ« kuptimeve tĂ« tij. Si rrjedhojĂ«, fjala Ă«shtĂ« pĂ«r dallimin ndĂ«rmjet leximit hermeneutik tĂ« tekstit tĂ« Kur’anit, siç e ka parasysh gjuha simbolike, dhe leximit teologjik nĂ« kuadĂ«r tĂ« prizmit tĂ« koncepteve spekulative. Ndoshta shembulli mĂ« i mirĂ« i diskutimit ndĂ«rmjet tĂ« ndryshmeve, pra, qasjeve hermeneutike dhe spekulative ndaj tĂ« vĂ«rtetave religjioze Ă«shtĂ« vetĂ« koncepti mbi Zotin. Ai Ă«shtĂ« absorbuar nĂ« hapĂ«sirĂ«n konceptuale qĂ« tĂ« mund tĂ« interpretohet nĂ« kuadĂ«r tĂ« termeve filozofike dhe teologjike pĂ«r Absolutin. Si rrjedhojĂ«, koncepti i Zotit, nga aspekti i domethĂ«nies, i ka takuar ontoteologjisĂ«.

    Presioni i jashtëm ndaj përvojës religjioze dhe gjuhës, pastaj kritika e metafizikës nga Kanti, kanë ndikuar që të rrënohet ontoteologjia dhe të paraqitet metakritika marksite, nihilizmi niçean, psikanaliza dhe shkencat shoqërore dhe, si pasojë e kësaj, teologjia sot ndeshet me konceptet antiontologjike. Krahas kësaj, nuk mund të themi që situata ka ndryshuar radikalisht. Edhe më tutje telogjia është e domosdoshme të komentojë parimet e veta në funksion të problematikës e cila nuk është e saj, por e cila i është imponuar nga jashtë. Teologjia e abstragimit ekstrem të Zotit (tenzihmutlak) e paraqet strukturën formale të ngjashme si edhe ontoteologjia e lashtë, pra, njëkohësisht është e determinuar nga filozofia dhe kultura.

    Pasi detyra e teologjisĂ« Ă«shtĂ« ta koordinojĂ« pĂ«rvojĂ«n qĂ« e trajtĂ«son teksti i Kur’anit me pĂ«rvojĂ«n e pĂ«rgjithshme njerĂ«zore, atĂ«herĂ« ajo edhe mĂ« tutje vazhdon tĂ« qĂ«ndrojĂ« nĂ« situatĂ«n e ashtuquajtur neoliberale dhe Ă«shtĂ« e detyruar nĂ« hapĂ«sirĂ«n vetjake ta inkuadrojĂ« edhe lidhjen e jashtme me filozofinĂ«. Ky polaritet nuk i Ă«shtĂ« imponuar vetĂ«m nga jashtĂ«, por ai derivohet edhe nga vetĂ« natyra e pĂ«rvojĂ«s religjioze dhe ligjĂ«rimi, i cili kĂ«rkon artikulimin konceptual. PĂ«r rrjedhojĂ«, duke i falĂ«nderuar gjuhĂ«s simbolike, dinamika e brendshme e tekstit tĂ« Kur’anit dhe Hadithit vazhdimisht fton nĂ« ri-interpretim dhe aktualizim tĂ« parimeve.

    NĂ« epokĂ«n e “hermeneutikĂ«s sĂ« skepsĂ«s”, tensioni nuk Ă«shtĂ« i pranishĂ«m vetĂ«m ndĂ«rmjet kĂ«tyre dy burimeve (filozofisĂ« dhe religjionit), por edhe nĂ« brendinĂ« e vetĂ«kuptimit tĂ« pĂ«rvojĂ«s fetare islame dhe diskursit qĂ« pĂ«rballet me interpretimet radikalisht tĂ« konfrontuara. PĂ«r ta kuptuar mĂ« mirĂ« kĂ«tĂ« hermeneutikĂ« tĂ« dyshimit religjioz, nuk ka nevojĂ« qĂ« tĂ« pĂ«rvetĂ«sojmĂ« argumentet e saj, por duhet tĂ« jemi tĂ« vetĂ«dijshĂ«m pĂ«r paradoksin i cili udhĂ«heq me tĂ« dhe sĂ«rish tĂ« kthehemi nĂ« potencialet e pĂ«rvojĂ«s dhe ligjĂ«rimit esencial religjioz. Fjala Ă«shtĂ« qĂ« njĂ«kohĂ«sisht tĂ« iket prej pretendimeve tĂ« njohjes shkencore dhe prej reduktimit tĂ« arbitraritetit tĂ« mendimit, pra, thĂ«nĂ« shkurtĂ«, tĂ« pajtohen midis vete bindja dhe kritika. Struktura kritike e bĂ«n mĂ« tĂ« matur bindjen, ndĂ«rsa bindja e arsyeshme e zbret kritikĂ«n nĂ« kufijtĂ« e asaj qĂ« nuk mund tĂ« sqarohet deri nĂ« fund dhe e cila Ă«shtĂ« e ndĂ«rtuar nĂ« konceptin tonĂ« tĂ« parakuptimit tĂ« botĂ«s. Ne i afrohemi tekstit me njĂ« para-angazhim; e dĂ«gjojmĂ« ftesĂ«n, por jo nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n mĂ«nyrĂ« si e kanĂ« dĂ«gjuar autorĂ«t dhe dĂ«gjuesit/lexonjĂ«sit e gjeneratave tĂ« mĂ«parshme, pasi teksti i zbulesĂ«s, pikĂ«risht pĂ«r shkak tĂ« kĂ«tij para-angazhimi dhe rrethanave hapĂ«sinore e kohore, nuk qĂ«ndron njĂ«jtĂ« para vetĂ«dijes sonĂ« ashtu siç ka qĂ«ndruar para vetĂ«dijes sĂ« tyre. Ky para-angazhim Ă«shtĂ« njĂ« lloj i “naivitetit tĂ« parĂ«â€, por nĂ« kohĂ«n tonĂ«, kur njerĂ«zit nuk kanĂ« mĂ« vetĂ«dije ashtu si e kanĂ« pasur nĂ« kulturat e lashta, nuk kemi mundĂ«si qĂ« simbolin dhe mitin ta pranojmĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« si konstruksion tĂ« botĂ«s. “Naiviteti i parĂ«â€ i yni Ă«shtĂ« qĂ« vazhdimisht ta dĂ«gjojmĂ« ftesĂ«n qĂ« na e dĂ«rgon teksti i zbulesĂ«s, por nuk jemi tĂ« aftĂ« qĂ« ta derivojmĂ« porosinĂ« autentike tĂ« saj nga realiteti i kulturĂ«s sonĂ« ose nĂ« kuadĂ«r tĂ« kornizĂ«s dogmatike dhe fetare nĂ« tĂ« cilĂ«n jemi duke jetuar tash, nĂ« bashkĂ«kohĂ«si. PikĂ«risht kĂ«tu rrjedh rĂ«ndĂ«sia e sqarimit kritik tĂ« tekstit, por kjo, jo pĂ«r ta rrĂ«nuar pastĂ«rtinĂ« dhe “naivitetin” e fesĂ«, por pĂ«r ta hapur sĂ«rish rrugĂ«n nĂ« drejtim tĂ« saj. Hermeneutika e Kuranit do tĂ« pĂ«rpiqet ta çlirojĂ« tekstin e zbulesĂ«s nga stereotipat kulturore, nga subjektivizimi i interpretimeve, dhe do tĂ« kĂ«rkojĂ« qĂ« ta dĂ«gjojmĂ« me vĂ«mendje atĂ« qĂ« teksti i zbulesĂ«s e dĂ«shmon, duke filluar nga “naiviteti i parĂ«â€, i pranimit tĂ« fesĂ« nga autoriteti i Pejgamberit, e duke vazhduar, nĂ«pĂ«rmjet kritikĂ«s, nĂ« drejtim tĂ« “naivitetit tĂ« dytĂ«â€, pafajshmĂ«risĂ« sĂ« dytĂ«, e cila do tĂ« derivohet nga dĂ«shmia e zbulesĂ«s nĂ« arsye dhe zemĂ«r.

    Duke pasur parasysh se dyshimi nuk Ă«shtĂ« fjala e fundit, teksti dhe konteksti, dyshimi dhe besimi, bindja dhe arsyeshmĂ«ria duhet tĂ« jenĂ« nĂ« njĂ« presion tĂ« vazhdueshĂ«m qarkor. Artikulimi i ri i fesĂ« e ka tĂ« domosdoshme tĂ« kalojĂ« nĂ«pĂ«r filtrin e “hermeneutikĂ«s sĂ« skepsĂ«s” dhe assesi mos tĂ« kalojĂ« pĂ«rreth saj. Dialektika e interpretimit pĂ«rbĂ«het nĂ« kĂ«rkimin e “pĂ«rplasjes produktive”. Divergjencat midis interpretimeve mund tĂ« tejkalohen duke krijuar njĂ« metodĂ« praktike tĂ« interpretimit, e cila do t’i marrĂ« parasysh tĂ« gjitha aspektet e hermeneutikĂ«s.

    Mendoj se ideja e pastĂ«r e Islamit, pĂ«r t’u kthyer nĂ« esencĂ«n e vet, e ka tĂ« domosdoshme tĂ« dekonstruktohet (nĂ« kuptim tĂ« DeridasĂ«). Me dekonstruktimin e idesĂ« fetare, nga njĂ«ra anĂ«, kam pĂ«r qĂ«llim analizĂ«n e idesĂ« islame nga pozita pĂ«r tĂ« cilĂ«n pohon se ka aftĂ«si tĂ« arrijĂ«, ndĂ«rsa, nga ana tjetĂ«r, vetĂ«m transferimin, pra transformimet kulturore islame nĂ« hapĂ«sirĂ«n ku ende Ă«shtĂ« e mundshme qasja ndaj burimeve, qĂ« njĂ«kohĂ«sisht edhe e shtyjnĂ« edhe e mbulojnĂ«. NĂ« realitet dua ta them kĂ«tĂ«:

    Ideja e islamit duhet tĂ« çlirohet nga mendimet qĂ« e kanĂ« pĂ«rdorur autoritetin e religjionit dhe nuk kanĂ« vepruar sipas metodave tĂ« zbulesĂ«s dhe duhet ta shĂ«nojĂ« greminĂ«n pĂ«rreth vetes, ku janĂ« tĂ« vendosura alternativat e para tĂ« teizmit dhe ateizmit. TĂ« flitet pĂ«r qasjen hermeneutike ndaj teologjisĂ« Ă«shtĂ« problematike, pĂ«r shkak se hermeneutika, si lexim interpretativ i teksteve tĂ« Kur’anit, Ă«shtĂ« po aq e vjetĂ«r sa edhe vetĂ« teologjia, madje ndoshta edhe mĂ« e vjetĂ«r. Teologjia, sipas gjenezĂ«s, Ă«shtĂ« linguistike, lĂ«ndĂ«n e ka karizmatike, ndĂ«rsa metodĂ«n, kryesisht, hermeneutike. MirĂ«po, ajo qĂ« ndryshon Ă«shtĂ« relacioni i teologjisĂ« – si reflektim spekulativ i porosisĂ« sĂ« Kur’anit dhe krijimi i koncepteve nĂ« tĂ« cilat ajo pasqyrohet si njĂ« sistem i paradigmave dhe – hermeneutikĂ«s, si analizĂ« e parimeve themelore pĂ«r leximin e tekstit tĂ« zbulesĂ«s. Historia e teologjisĂ« Ă«shtĂ« njĂ« tĂ«rĂ«si organike, nĂ« tĂ« cilĂ«n momentet e pĂ«rveç qĂ« kanĂ« pavarĂ«si relative, edhe sqarohen nĂ« reciprocitet. NĂ« shkencĂ«, atĂ«herĂ« kur nuk ka mundĂ«si tĂ« vĂ«rtetohet numri i caktuar i çështjeve tĂ« dhĂ«na, duhet tĂ« ndryshohet nĂ« trajtĂ« revolucionare paradigma, pra nga kuptimi aksiomatik tĂ« kalohet nĂ« konceptin empirik dhe historik, qĂ« nĂ« esencĂ« e pĂ«rcakton eksperimentimi. PĂ«r shkak se nĂ« teologji nuk ekziston subtituimi i njĂ« paradigme me njĂ« tjetĂ«r, nĂ« teologji paradigma ndoshta mĂ« mirĂ« do tĂ« ishte tĂ« kuptohet si “horizont i strukturuar” dhe, si i tillĂ«, do tĂ« kishte modele tĂ« ndryshme nĂ« funksion tĂ« inteligjencĂ«s sĂ« fesĂ«.

    Si rrjedhojë, mund të themi se qasja hermeneutike mund të konsiderohet si model i ri në kuadër të mendimit teologjik. Një model në të cilin reprezentimi do të zëvendësohej me komentimin (interpretimin) dhe, më pas, nga njëra anë, do të duhej të kemi kujdes për kurthet e idhujve konceptualiste, ndërsa, nga ana tjetër, për kufijtë e interpretimit, të cilat nuk mund ta thithin deri në fund enigmën hyjnore, pasi Ai di të shfaqet edhe në fshehtësi.

    III. Metainterpretimi si hermeneutikë në vete

    Kthimi në shtegun tradicional në kuadër të kornizave të ngurta epistemologjike, tash e tutje, më nuk është i mundshëm. Njeriu postmodern, për shkak se jeton në botën e simboleve të çmendura dhe të zbrazura nga përmbajtjet origjinale, në një mënyrë e ka humbur ndjenjën për gjuhën simbolike. Kultura e jonë bashkëkohore bazohet në gjuhë teknike, Me fjalë të tjera, gjuha është, tashmë, më precize, më manipulative dhe, si pasojë e kësaj, edhe më adekuate për formalizim dhe zbrazje nga përmbajtja. Kjo situatë e bën gjuhën më jo të tejdukshme për punë të thellë simbolike, si dhe për ta mbushur me kuptim të dytë. Me zbrazjen e gjuhës nga simbolet, si edhe në rastin e manipulimit me simbolet, ne thjesht e humbëm ndjenjën për të shenjtën, pra krahun kyç për takimin me tekstet e traditës dhe kulturës tonë, si dhe me arkeologjinë e vetës sonë. Në fillim ideali shkencor i shërbente absolutisht përparimit, ndërsa tash, vetë ai, është bërë pengues i përparimit.

    JĂŒrgen Habermas konstaton se kthimi nĂ« hierarkinĂ« e interesit ka prodhuar persona njĂ«dimensional, ndĂ«rsa ky Ă«shtĂ« njĂ« fenomen ideologjik i cili shĂ«rben qĂ« çdo agjent social tĂ« jetĂ« i detyruar, plotĂ«sisht, t’i nĂ«nshtrohet funksionimit tĂ« sistemit industrial. Por, njĂ« kthesĂ« e tillĂ« nuk Ă«shtĂ« e domosdoshme, pĂ«r shkak se çështja vazhdimisht Ă«shtĂ« e ri-hapur nĂ« kuadĂ«r tĂ« hulumtimeve me ri-vlerĂ«simin e universumit sakral. GjurmĂ«t e sakrales, tashmĂ« goxha tĂ« reduktuara, dhe ideologjia shkencore teknologjike, krijojnĂ« njĂ« konfigurim kulturor nihilist. Iluzioni shkencor dhe tĂ«rheqja e sakrales – bashkĂ«risht i takojnĂ« harresĂ«s sĂ« rrĂ«njĂ«ve tona dhe, nĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ«, kontribuojnĂ« pĂ«r zgjerimin e “shkretĂ«tirĂ«s” pa orientim bazik, nĂ« tĂ« cilĂ«n jemi duke jetuar. Ri-vlerĂ«simi i sakrales Ă«shtĂ« i bazuar nĂ« vlerĂ«simin e tepĂ«rt tĂ« vlerĂ«s dhe na fton qĂ« tĂ« ri-analizojmĂ« thyerjet e sakrales nĂ« kulturĂ«n tonĂ«, duke u kthyer nĂ« simboliken dhe jo duke e shfrytĂ«zuar mendimin spekulativ. Paraqitja e kuptimit tĂ« dyfishtĂ« simbolik nuk do tĂ« thotĂ«, gjithnjĂ«, mbulim i asaj qĂ« dĂ«shirohet tĂ« thuhet, por disa herĂ« mund tĂ« jetĂ« edhe reflektim dhe zbulim i tĂ« shenjtĂ«s. HapĂ«sira e simbolit Ă«shtĂ« hapĂ«sira e kuptimit tĂ« dyfishtĂ« nĂ« tĂ« cilin kuptimet e pĂ«rbĂ«ra, njĂ«kohĂ«sisht, ngĂ«rthejnĂ« dhe shfaqin domethĂ«nien e drejtpĂ«rdrejtĂ«, duke e vendosur, herĂ« pas here, njeriun nĂ« relacion me realitetin esencial si zbulim i tĂ« shenjtĂ«s, e cila edhe vetĂ« duket dhe fshihet dhe, si e tillĂ«, fton qĂ« tĂ« komentohet. PikĂ«risht fakti i parĂ« Ă«shtĂ« se simboli Ă«shtĂ« i lidhur me kuptimin literar, ndĂ«rsa i dyti se Ă«shtĂ« i lidhur me simboliken dhe kjo e bĂ«n simbolin t’i kundĂ«rvihet shenjĂ«s teknike, e cila nuk do tĂ« thotĂ« asgjĂ« tjetĂ«r nga ajo qĂ« duket. Kjo shenjĂ«, si e tillĂ«, mund tĂ« zbrazet, formalizohet dhe tĂ« bĂ«het lĂ«ndĂ« e thjeshtĂ« e spekulimit. NdĂ«rkaq, vetĂ«m simboli e ka fuqinĂ« ta japĂ« atĂ« qĂ« e thotĂ«.

    NjĂ« pĂ«rkufizim tĂ« tillĂ« tĂ« simbolikes semiotikĂ«t bashkĂ«kohorĂ« do ta kishin konsideruar si shumĂ« tĂ« pĂ«rgjithĂ«suar, pĂ«r shkak se simbolin nuk e kuptojnĂ« si lloj i veçantĂ« i shenjĂ«s, por si mĂ«nyrĂ« e veçantĂ« e pĂ«rdorimit tĂ« shenjĂ«s, rrjedhimisht, interpretimit. Çdo shenjĂ«, tekst, mund tĂ« lexohet nĂ« trajtĂ« simbolike. Por, ama, artikulimi i mendimeve qĂ« iniciohen me simbolet, domethĂ«nĂ« mendimet qĂ« janĂ« tĂ« pranishme nĂ« mbretĂ«rinĂ« e simboleve, Ă«shtĂ« çështja qĂ« duhet kuptuar dhe interpretuar. Teksti ka pĂ«r qĂ«llim qenien, tashmĂ« jo si modalitet i qenies, por si modalitet i tĂ« qenit. Simbolet, nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ«, janĂ« profeci tĂ« vetĂ«dijes. Gjuha simbolike, e vatĂ«rzuar nĂ« kuptimin, i drejtohet atij qĂ« e pĂ«rdorĂ« atĂ« dhe ai bĂ«het subjekt i ftuar. Brenga pĂ«r simbolet e paraqet dĂ«shirĂ«n e re tĂ« subjektit tĂ« ftuar pĂ«r tĂ« ekzistuar. Pritja e fjalĂ«s sĂ« re, aktualitetit tĂ« ri tĂ« fjalĂ«s, Ă«shtĂ« ide implicite e çdo fenomenologjie tĂ« simboleve, e cila nĂ« fillim e thekson lĂ«ndĂ«n, ndĂ«rsa mĂ« pas i nxjerr nĂ« pah simbolet dhe nĂ« fund e pranon fuqinĂ« qĂ« buron nga fjala burimore.

    Ri-pĂ«rvetĂ«simi i gjuhĂ«s simbolike, rrjedhimisht vendosja e kuptimeve tĂ« fjalĂ«ve nĂ«pĂ«rmjet interpretimit tĂ« tekstit dhe botĂ«s njerĂ«zore, do tĂ« thotĂ« qĂ« pĂ«rvojĂ«s njerĂ«zore t’i jepet pĂ«r sĂ« dyti mundĂ«sia narrative pĂ«r vetĂ«kuptim. NĂ« kĂ«tĂ« rast nuk duhet tĂ« na vijĂ« keq pĂ«r iluzionet e rrĂ«nuara pĂ«r gjuhĂ«n, por duhet tĂ« kihet shpresĂ« pĂ«r mundĂ«sinĂ« e ri-krijimit tĂ« saj.

    Dekonstruktimi i iluzionit tĂ« subjektit, realisht, Ă«shtĂ« njĂ« aspekt negativ i asaj qĂ« ne, kushtimisht, mund ta emĂ«rtojmĂ« si imagjinatĂ« pĂ«r tĂ« pĂ«rvetĂ«suar tekstin e zbulesĂ«s dhe traditĂ«s konstituive pejgamberike. Hermeneutika demistifikuese na pĂ«rball me rezistencĂ«n e disiplinĂ«s sĂ« domosdoshmĂ«risĂ« (me tĂ« cilĂ«n na ka njoftuar Spinoza), por, njĂ«kohĂ«sisht, edhe na e fshinĂ« imagjinatĂ«n, pĂ«rmes sĂ« cilĂ«s fjalĂ«t kemi mundĂ«si t’i pĂ«rjetojmĂ« si zbulesĂ«. NĂ« vend qĂ« fenomenit tĂ« imagjinatĂ«s t’i qasemi nĂ«pĂ«rmjet recepcionit, rrjedhimisht relacionit tĂ« perceptimit dhe fotografisĂ«, atĂ« duhet ta lidhim ngushtĂ« me inovacionin semantik, pra vendosja e pĂ«rbashkĂ«t, togu, i dy fjalĂ«ve tĂ« ndryshme qĂ« prodhojnĂ« kuptimin e ri. Fuqia produktive e imagjinatĂ«s, para sĂ« gjithash, Ă«shtĂ« fuqi e fjalĂ«s dhe jo e fotografisĂ«. Imazhi nuk Ă«shtĂ« i ndarĂ« prej gjuhĂ«s. Ajo krijohet vetĂ«m nĂ«pĂ«rmjet gjuhĂ«s dhe jo nĂ«pĂ«rmjet perceptimit. Imazhet janĂ« tĂ« shprehura nĂ« kohĂ« ose para se tĂ« jenĂ« tĂ« shikuara dhe, si tĂ« tilla, nuk mund tĂ« konstituohen si material i rrejshĂ«m i perceptimit (siç thonĂ« empiristĂ«t) dhe as si modifikim ose mohim i perceptimit (siç thonĂ« fenomenologĂ«t). Imagjinata Ă«shtĂ« lojĂ« e lirĂ« me mundĂ«sitĂ«, e pavarur nga bota e perceptimit ose veprimit. PikĂ«risht nĂ« kĂ«tĂ« situatĂ« tĂ« mosangazhimit nĂ« relacion me botĂ«n mund tĂ« provojmĂ« idetĂ« e reja, vlerat e reja, mĂ«nyrat e reja tĂ« tĂ« qenit nĂ« botĂ«.

    NdĂ«rkaq, semantika e imagjinatĂ«s ka zbatim referencial. Funksioni neutralizues i imagjinatĂ«s nĂ« relacion me botĂ«n Ă«shtĂ« kusht negativ pĂ«r çlirimin e fuqisĂ« referenciale tĂ« shkallĂ«s sĂ« dytĂ«, e cila ka tĂ« bĂ«jĂ« me pĂ«rkatĂ«sinĂ« tonĂ« tĂ« thellĂ« ontologjike nĂ« botĂ«n e tĂ« qenit. Subjekti, qĂ« vetvetiu Ă«shtĂ« problem, pasi qĂ« e kupton veten si mundĂ«si tĂ« vetes, çdo gjĂ« e problematizon dhe e vetĂ«realizon me radikalizmin i cili e tejkalon dualizmin kartezian tĂ« cogitos sĂ« plagosur. Me interpretimin – leximin dhe dĂ«gjimin, pastaj edhe me pĂ«rkthimin dhe shkrimin – subjekti nĂ«pĂ«rmjet nyjave tĂ« intersubjektivitetit, domosdoshmĂ«risht e hap sekretin e tjetĂ«rsisĂ« sĂ« qeneis. Subjekti i decentralizuar pĂ«rfiton njĂ« ndjesi tĂ« re pĂ«r tjetrin. Ai, si rrjedhojĂ« e “shkretĂ«tirĂ«s sĂ« kritikĂ«s”, sĂ«rish mund tĂ« ftohet dhe tĂ« shndĂ«rrohet nĂ« njĂ« unĂ« tĂ« integruar, i cili do tĂ« jetĂ« i aftĂ« qĂ« me pĂ«rgjegjĂ«si ta krijojĂ« historinĂ« vetjake dhe tĂ« pĂ«rbashkĂ«t.

    Hermeneutika e zbulesĂ«s propozon rrugĂ« tĂ« reja pĂ«r vetinterpretim, pikĂ«risht nĂ«pĂ«rmjet termave tĂ« tjetĂ«rsisĂ«, ndĂ«rsa mĂ« pas e fton tjetrin qĂ« tĂ« ri-integrohet nĂ« horizontin e kuptimit. Nga njĂ«ra anĂ«, sqarimi, pra shpjegimi, lĂ«shon njĂ« dritĂ« tĂ« dobĂ«t nĂ« kuadĂ«r tĂ« kĂ«tij horizonti derisa tĂ« takohet me tĂ« huajĂ«n, tjetrĂ«n (edhe pse shpeshherĂ« Ă«shtĂ« injoruar), ndĂ«rsa, nga ana tjetĂ«r, mbetet nĂ« dyshim nĂ« relacion me kultin postmodern tĂ« sĂ« pashprehurĂ«s. Para-kuptimi dhe kuptimi e kanĂ« tĂ« detyrueshme qĂ« gjithnjĂ« tĂ« jenĂ« nĂ« dialog. NĂ« kuadĂ«r tĂ« modelit tĂ« ri hermeneutik, krahas krejt asaj qĂ« nuk mund tĂ« shprehet, duhet insistuar tĂ« thuhet bile diçka nĂ« lidhje me atĂ« qĂ« nuk mund tĂ« shprehet, pra ta mendosh atĂ« qĂ« nuk mendohet dot, tĂ« rrĂ«fesh atĂ« qĂ« nuk mund tĂ« rrĂ«fehet, por njĂ«kohĂ«sisht duke pasur kujdes qĂ« mos t’i kĂ«rcejmĂ« kufijtĂ« qĂ« e rrethojnĂ« botĂ«n e “pĂ«rgjigjeve mĂ« tĂ« larta”. KĂ«tu nuk ka nevojĂ« t’i kthehemi metanarracioneve tĂ« mbyllura tĂ« totales. Sfida hermeneutike ka tĂ« bĂ«jĂ« me vendosjen e urave tĂ« varura ndĂ«rmjet nesh dhe tĂ« tjerĂ«ve ose tjetrit. Kjo, jo nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« reduktimit totalitar, rrjedhimisht ontologjisĂ« ose logocentrizmit, por pĂ«rmes hapĂ«rimit dialektik, i cili nuk i injoron simptomat e pavendosshmĂ«risĂ« dhe qĂ«ndron nĂ« apori tĂ« pĂ«rhershme.

    Qasja hermeneutike, nĂ« relacion tĂ« kuptimit tĂ« lidhjes midis unit dhe tjetrit, e mundĂ«son plotĂ«simin e vetĂ«kritikĂ«s me kritikĂ«n e domosdoshme tĂ« tjetrit dhe anasjelltas. PĂ«r pasojĂ«, hermeneutika e skepsĂ«s vepron si pĂ«rkthyes simultan nĂ« tĂ« dyja fushĂ«betejat. Pa kĂ«tĂ« kritikĂ« tĂ« dyfishtĂ«, qĂ« i zbulon kategoritĂ« iluzore tĂ« unit dhe tjetrit, Ă«shtĂ« e pamundshme tĂ« flitet pĂ«r relacionet reale midis njeriut dhe njeriut, njeriut me vetĂ«n e tij dhe njeriut me çdo gjĂ« tjetĂ«r. Pa analizĂ«n e dialektikĂ«s sĂ« tĂ« ngjashmit dhe tjetrit, kultura shndĂ«rrohet nĂ« hapĂ«sirĂ« tĂ« krimit dhe dhembshurisĂ«, rrjedhimisht nĂ« dihotomi tĂ« “drejtĂ«sisĂ«â€ dhe “dashurisĂ«â€, tĂ« cilat pĂ«rpiqet, mĂ« pas, t’i zotĂ«rojĂ« me “logjikĂ«n e turmĂ«s”, me njĂ« logjikĂ« e cila e inkuadron ndĂ«rveprimin e vetĂ«sisĂ« dhe tjetĂ«rsisĂ«. NĂ« mospraninĂ« e dialektikĂ«s sĂ« identifikimit dhe tĂ«huajĂ«simit, domethĂ«nĂ« pa kuptimin e unit si tjetri, dogma e shkatĂ«rron pasqyrimin e dhembshurisĂ« hyjnore. ThĂ«nĂ« shkurt, dhuna e zĂ« vendin e enigmĂ«s.

    Besimi inteligjent e inkuadron domosdoshmĂ«risht hermeneutikĂ«n e demistifikimit. Feja Ă«shtĂ« hapĂ«sira simbolike, ku funksioni i rishikimit e lind funksionin e lĂ«ndĂ«s, duke i rrĂ«nuar idhujt, imazhet religjioze, ngjashĂ«m siç iluzioni i metafizikĂ«s i lind termat e qenies supreme, substancĂ«s sĂ« parĂ«, mendimit absolut. Kjo, nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ«, Ă«shtĂ« ringjallja e rishikimit si send, do tĂ« thotĂ« rĂ«nie e shenjĂ«s nĂ« çështje tĂ« jashtĂ«zakonshme dhe mbikulturore. Edhe vetĂ« mĂ«kati i idhujtarisĂ« Ă«shtĂ« nĂ« konceptin qĂ« sendet tĂ« adhurohen nĂ« vend tĂ« Zotit, pra tĂ« adhurohen reflektimet nĂ« vend tĂ« pĂ«rmbajtjes sĂ« tyre. PĂ«rgjithĂ«sisht, feja dhe besimi, nĂ«se do ta kishim diskutuar nĂ« prizmin e hermeneutikĂ«s inteligjente, do tĂ« thotĂ« pranimi i Personit Absolut, koncepteve tĂ« caktuara, rregullave dhe dispozitave, tĂ« cilat i mundĂ«son hapĂ«sira e sĂ« shenjtĂ«s nĂ« rrugĂ«timin drejt Zotit; besimi nĂ« angazhimin e Zotit pĂ«r njeriun dhe, qĂ« Ă«shtĂ« mĂ« e rĂ«ndĂ«sishme, bindjen e plotĂ« nĂ« mbĂ«shtetjen hyjnore. Edhe fjala iman nĂ« terminologjinĂ« islame e ka kuptimin e besimit nĂ« Zotin, por edhe tĂ« bindjes se Zoti Ă«shtĂ« “me ne”. Koncepti i fesĂ« dhe besimit, nĂ« kĂ«tĂ« rast, duhet tĂ« ndĂ«rlidhet me vetĂ«kuptimin para tekstit tĂ« Kur’anit. Nga kjo pozitĂ«, feja mund tĂ« pĂ«rkufizohet si “brenga mĂ« e lartĂ«â€ , pra pranim i çështjes sĂ« vetme tĂ« domosdoshme, nga e cila orientohem dhe i zgjedh pĂ«rparĂ«sitĂ« e mia. Por “brenga mĂ« e lartĂ«â€ do tĂ« ngelĂ« memece nĂ«se nuk e inkuadrojmĂ« fuqinĂ« e fjalĂ«s, rrjedhimisht interpretimin e shenjave dhe simboleve, tĂ« cilat e kanĂ« edukuar dhe trajtĂ«suar kĂ«tĂ« brengĂ« gjatĂ« shekujve. VarĂ«sia metafizike absolute do tĂ« jetĂ« e dobĂ«t dhe e pashprehur si ndjenjĂ«, nĂ«se nuk ekziston pĂ«rgjigja pĂ«r propozimin e “krijimit tĂ« ri”, i cili i hap mundĂ«sitĂ« e reja tĂ« tĂ« qenit dhe veprimit. Besimi i pakushtĂ«zuar do tĂ« ishte i zbrazur nĂ«se nuk bazohet nĂ« njĂ« interpretim tĂ« ri tĂ« ngjarjeve dhe simboleve pĂ«r tĂ« cilat flet Kur’ani dhe Hadithi.

    Pra, këto parime të zbulesës janë ngjarje të çlirimit dhe përfshirjes së unit të thellë dhe me këtë e afrojnë veten me Krijuesin. Ky është relacioni i përbashkët midis tekstit të zbulesës dhe përvetësimit të tij nga njeriu dhe besimtari. Hermeneutika ka rëndësi të veçantë edhe në vetëkuptimin e vetes përballë tekstit të zbulesës. Duhet ta kemi parasysh se ka dallim të madh midis kritikës së fesë dhe vetëkuptimit, pra pushimit, ngushëllimit në kraharorin e gjerë të fjalës hyjnore. Kjo hermeneutikë e mundëson dekonstruktimin e paragjykimeve që ia pamundësojnë tekstit hyjnor të bëhet bota vetë. Ky lloj i të qenit është një dashuri ndaj botës dhe gjithësisë, një dashuri që njëkohësisht është edhe ngushëllim edhe shpërblim.