Kultura dhe arti nĂ« analizĂ« tĂ« fundit janĂ« shijime metafizike dhe konstatime metakozmike tĂ« njeriut nĂ« lidhje me vendzĂ«nien e tij nĂ« kĂ«tĂ« botĂ«. Kjo do tĂ« thotĂ« se paraqitja e tyre Ă«shtĂ« nĂ« lidhje tĂ« ngushtĂ« me ekzistimin e njeriut nĂ« kĂ«tĂ« botĂ«. Ashtu si pĂ«r njeriun ashtu edhe pĂ«r kulturĂ«n dhe artin kjo botĂ« Ă«shtĂ« e huaj. PikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« njeriu dhe kultura nuk arrijnĂ« qĂ« tĂ« miqĂ«sohen me kĂ«tĂ« botĂ« dhe si pasojĂ« e kĂ«saj pĂ«rpiqen qĂ« atĂ« tâia pĂ«rshtatin vetes dhe tĂ« strehohen nĂ« tĂ«. Por jo vetĂ«m kjo, ata pĂ«rpiqen sĂ« bashku qĂ« ta transcedentojnĂ« dhe ta lartĂ«sojonĂ« atĂ« drejt botĂ«s tjetĂ«r, drejt audiencĂ«s hyjnore, pasi audienca hyjnore Ă«shtĂ« atdheu i vĂ«rtetĂ« i njeriut, artit dhe kulturĂ«s.
Arti paraqitet si rrjedhojĂ« e pĂ«rpjekjeve tĂ« njeriut pĂ«r tĂ« prekur nĂ« hapĂ«sirĂ«n tejlĂ«ndore, rrjedhimisht andej kufive tĂ« fizikĂ«s, ndĂ«rsa kultura Ă«shtĂ« pasqyrim i kĂ«tij elementi nĂ« trajtat e ndryshme tĂ« socializimit tĂ« njeriut nĂ« botĂ«n lĂ«ndore. Kultura zhvillohet dhe bĂ«het dominante veçanĂ«risht nĂ« çastet kur njeriu e ndryshon sjelljen e tij ndaj vetes dhe ndaj natyrĂ«s qĂ« e rrethon. Kjo pĂ«r fat tĂ« keq ka ndodhur edhe me kulturĂ«n dhe qytetĂ«rimin perĂ«ndimor kur njeriu pĂ«rmes fuqisĂ« sĂ« teknikĂ«s bashkĂ«kohore Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« zotĂ«rues i natyrĂ«s, madje edhe âkozmiurgâ.
Ngjashëm me të lartëpërmendurit edhe feja ka për qëllim transcedentimin e kësaj bote dhe arritjen e jetës së vërtetë në përmasën metafizike dhe si rrjedhojë e kësaj kultura dhe arti janë ngushtë të lidhura me fenë, madje lirisht mund të thuhet se kultura dhe arti origjinën e kanë në fenë. Kjo nuk do të thotë se kultura dhe arti mund të zhvillohen vetëm në kuadër të tempullit ose në mjedise religjioze, por ka për qëllim të theksojë pamundësinë e zhvillimit të sensit artistik pa ndjenjën e përkushtimit metafizik. Kultura dhe arti e përjetojnë krizën e thellë të tyre atëherë kur distancohen nga feja si dhe kur nuk kanë dëshirë të mendojnë për rrënjët e veta në kuadër të fetares. Si rrjedhojë e një sjelljeje të tillë kultura thahet dhe vyshket me fjalë të tjera e humb përmasën artistike. Pikërisht për këtë kultura dhe arti në relacion me njeriun dhe vendzënien e tij në gjithësi janë domosdoshmërisht fetare, pasi nuk kanë mundësi që të zhvillohen pa përmasën metafizike, ndërsa po aq janë edhe shekullare, pasi kjo ndjenjë e përshpirtshmërisë e pranishme në artin dhe kulturën nuk është cilësi vetëm e ambientit religjioz.
Simbolizmi i kulturës na tregon qartë për rrënjët fetare dhe të kultit në kulturë, që do të thotë se nuk mund të ketë kulturë pa fe, por ama as fe pa kulturë, rrjedhimisht nëse feja nuk gjeneron kulturë atëherë nuk është e gjallë. Ndërsa kultura dhe arti në kontekst të përmasës shekullare janë ngushtë të lidhura me qytetërimin. Pikërisht për këtë nuk ka kulturë dhe art pa fe dhe as fe pa kulturë dhe art. Por si duket në të gjitha periudhat problemi kryesor ka qenë në vendosjen e ekuilibrit dhe si rrjedhojë ka periudha kur mbizotërojnë elementet religjioze praktike dhe paraqitet një kontekst kulturor dhe artistik që mund të emërtohet si kulturë ontologjikisht religjioze, që në realitet është më tepër sipërfaqësore pasi si e tillë është e pamundshme. Them se është e pamundshme për shkakse tharmi i kulturës dhe artit deduktohet jo vetëm nga një burim i zbulesës hyjnore, por nga më shumë të tillë. Kultura dhe arti njëlloj frymëzohen si nga teksti i shenjtë ashtu nga njeriu dhe nga gjithësia.
NdĂ«rsa nĂ« periudhat kur momenti fetar bie nĂ« plan tĂ« dytĂ«, qĂ« do tĂ« kishim mundĂ«si ta emĂ«rtojmĂ« si kultur dhe art joreligjioz, atĂ«herĂ« ajo Ă«shtĂ« mizerable dhe gjithashtu e pamundshme. ĂshtĂ« e pamundshme pĂ«r shkak se edhe nĂ« rastet kur dĂ«shira Ă«shtĂ« e flaktĂ« qĂ« burimi i artit dhe kulturĂ«s tĂ« kĂ«rkohet nĂ« dukshmĂ«rinĂ«, hija Ă«shtĂ« e pranishme dhe asaj nuk mund tâi iket. NĂ« rastin e kulturĂ«s dhe artit edhe atĂ«herĂ« kur artisti ka pasur dĂ«shirĂ« tĂ« jetĂ« shumĂ« i qartĂ« ne i kĂ«rkojmĂ« fshehtĂ«sitĂ« e kontekstit tĂ« veprĂ«s artistike dhe atĂ« se çka mĂ« shumĂ« ka pasur dĂ«shirĂ« tĂ« na thotĂ« artisti.
Si rrjedhojë e kësaj shoqëria klasike myslimane maksimalisht është përpjekur që feja të jetë produktive nga aspekti kulturor dhe kultura ta ruajë origjinën e vete metafizike, rrjedhimisht fetare, dhe si pasojë as kultura të dëmtohet për shkak të religjiozes dhe as religjioni për shkak të kulturës dhe artit. Në rastet kur kultura ndikon në dobësimin e religjiozes ose anasjelltas atëherë gjymtohen edhe njëra edhe tjetra. Me këtë realitet është ngushtë i lidhur edhe parimi i klasikës dhe romantikës në art dhe kulturë. Mbizotërimi i të parit është shenjë e lidhshmërisë së fuqishme midis kulturës dhe religjionit dhe simbolizmit fetar, ndërsa triumfi i parimit të dytë e tregon dobësimin e momentit religjioz në kulturë dhe përforcimin e kontekstit shekullar dhe imanent. Por ama në konceptin e filozofisë së artit dhe kulturës islame ata asnjëherë nuk kanë qenë të bazuara ekskluzivisht në njërën prej tyre. E njëjta vlen edhe për kulturën dhe qytetërimin. Herë mund të triumfojë kultura e herë qytetërimi.
Periudha bashkëkohore është rasti më i mirë kur ka disekuilibër midis kulturës dhe artit nga njëra anë dhe religjiozes nga ana tjetër dhe si pasojë dëmtohen që të dyja. Por që është më e rrezikshme se në këto periudha më së shumti dëmtohet njeriu. Ai nga njëra anë është i përballur me pamundësinë e ekspozimit të shpirtit të tij, ndërsa nga ana tjetër, përmes teknicizmit dhe konsumerizmit marramendës është shndërruar në robot. Mendoj se problemi kryesor në këtë çështje është në simbolizmin e kulturës, ose më mirë thënë, nëa të se çka ne kuptojmë përmes kulturës dhe artit. Njeriu, realisht, përmes veprimtarisë krijuese artistike ka dëshirë ta arrijë qenien e vërtetë, të edukojë botën dhe si rezultat të fundit të kësaj dëshire apo qëllimi i sheh realizimet simbolike të kulturës dhe artit. Si rrjedhojë e kësaj kultura dhe arti paraqiten si objektivizim i krijimtarisë. Pasi njeriu nuk ka mundësi që të largohet nga dëshira për edukim real të vetes dhe botës, pra, jo vetëm simbolik, ai orientohet ose nga ajo që është religjioze në kulturën dhe përpiqet që simbolizmin artistik dhe kulturor ta bëjë mbizotëruese me vullnetin fetar, ose kthehet në anën shekullare-qytetërimore të kulturës, me dëshirë që ta sendërtojë jetën lëndore sipas saj në këtë botë. Si rrjedhojë, në të dyja rastet dobësohet vullneti për artin dhe kulturën dhe ajo fillon të konsiderohet si iluzion. Ndërsa nga ana tjetër edhe qytetërimi nuk arrinë që ta plotësojë dëshirën e njeriut për një organizim të përkryer të jetës në këtë botë.
MbĂ«shtetur nĂ« kĂ«tĂ« qĂ« u tha mund tĂ« parashtrohet pyetja se a do tĂ« ketĂ« mundĂ«si njeriu ta durojĂ« pashpirtĂ«sinĂ« e qytetĂ«rimit nga njĂ«ra anĂ«, ritmin tepĂ«r tĂ« shpejtĂ« tĂ« tij nga ana tjetĂ«r dhe a do tĂ« jetĂ« nĂ« gjendje qĂ« me pĂ«rgjegjĂ«si tĂ« udhĂ«heq dhe tĂ« shĂ«rbejĂ« me fuqinĂ« enorme qĂ« teknika ia jep nĂ« dispozicion. PĂ«rgjigja dita ditĂ«s Ă«shtĂ« mĂ« shumĂ« e qartĂ«, njeriu gjithnjĂ« e mĂ« tepĂ«r Ă«shtĂ« i zhgĂ«njyer nga qytetĂ«rimi dhe vazhdimisht e ushqen dĂ«shirĂ«n pĂ«r tâiu kthyer natyrĂ«s. Pra, arti, kultura dhe pasqyrimet e tyre nĂ« qytetĂ«rim, siç e thamĂ« mĂ« lartĂ« janĂ« konstatime tĂ« njeriut, por ama ai assesi nuk guxon ta humbĂ« lirinĂ« dhe pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« e vete nĂ« to. PikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« kthimi drejt natyrĂ«s nĂ« art dhe kulturĂ«, nĂ« realitet duhet ta kertĂ« kontekstin e kthimit drejt natyrshmĂ«risĂ«. Pra, nĂ« vend qĂ« tĂ« flitet pĂ«r kthimin prej qytetĂ«rimit nĂ« ndonjĂ« natyrĂ« tĂ« idealizuar, njeriu duhet tâi kthehet lirisĂ«, moralitetit dhe shpirtĂ«risĂ« sĂ« vete, qĂ« nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« e pĂ«rbĂ«jnĂ« natyrshmĂ«rinĂ« e tij. Nuk ka fare dyshim se kjo Ă«shtĂ« mĂ«nyra e vetme pĂ«r zgjidhjen e krizĂ«s kulturore, artistike dhe qytetĂ«rimore nĂ« bashkĂ«kohĂ«si.
ĂshtĂ« fakt qĂ« edhe koha e re dhe bashkĂ«kohĂ«sia e kanĂ« dialektikĂ«n e vete. Ata e kanĂ« ndarĂ« njeriun prej natyrĂ«s, mĂ« drejtĂ« janĂ« paraqitur si pasojĂ« e luftĂ«s sĂ« njeriut me natyrĂ«n dhe natyrshmĂ«rinĂ«. BashkĂ«kohĂ«sia nuk ekziston dot pa kĂ«tĂ« ndarje, por nga ana tjetĂ«r ajo Ă«shtĂ« pĂ«rpjekur qĂ« lidhjen e njeriut me natyrĂ«n ta ruajĂ« nĂ« trajtĂ« tĂ« iluzionit. Koha e re dhe bashkĂ«kohĂ«sia nuk mund tĂ« ekzistonin edhe pa kĂ«tĂ« lidhje me natyrĂ«n pĂ«r shkak se do tĂ« vdisnin nga tĂ« ftohtit dhe akulli i teknikĂ«s dhe organizimit personal. Problemi kryesor nĂ« periudhat efundit ka qenĂ« si tĂ« rruhet lidhja e gjallĂ« midis qytetĂ«rimit dhe natyrĂ«s dhe njĂ«kohĂ«sisht tĂ« mos i skllevĂ«rohemi rrjedhave natyrore por tâi marrim ata nĂ«n kontrolin tonĂ«. Por kjo Ă«shtĂ« e pamundshme dhe e krijon krizĂ«n qytetĂ«rimore. PĂ«r shkak se nĂ« çdo qytetĂ«rim ka edhe kulturĂ« dhe art, ndĂ«rsa sĂ« bashku me to ec edhe feja, si rrjedhojĂ« kriza i kaplon edhe kĂ«ta tĂ« fundit. Do tĂ« thotĂ« se kulturĂ«n nĂ« krizĂ« mĂ« tĂ« thellĂ« e bart e njĂ«jta gjĂ« qĂ« e bart edhe fenĂ«, pra, dĂ«shira qĂ« tĂ« kontrollojmĂ« çdo gjĂ« kĂ«ndej dhe mos tĂ« na pengojĂ« e andejshmja. PĂ«rsĂ«ri e pamundshme. PĂ«r shkak se dĂ«shira pĂ«r tĂ« andejshmen, tĂ« amshueshmen, pĂ«r edukimin e vĂ«rtetĂ« tĂ« qenies, pĂ«r jetĂ«n reale, pĂ«r audiencĂ«n hyjnore , etj. janĂ« gjeneratorĂ« dhe burime reale tĂ« artit, kulturĂ«s dhe fesĂ« dhe nuk mund tĂ« futen nĂ« kontrolin e lĂ«ndores. Prania aktive e vullnetit religjioz pĂ«r kulturĂ« dhe vullnetit kulturor pĂ«r aktivizim tĂ« ndjenjĂ«s metafizike Ă«shtĂ« mundĂ«sia e vetme pĂ«r sendĂ«rtimin e jetĂ«s reale dhe edukimin e vĂ«rtetĂ« tĂ« botĂ«s dhe shoqĂ«risĂ« njerĂ«zore. Ky konstatim nuk do tĂ« thotĂ« ikje religjioze nga qytetĂ«rimi dhe bota lĂ«ndore, siç ndodh shpeshherĂ« sot, por Ă«shtĂ« shfaqje e dashurisĂ« ndaj Zotit pĂ«rmes artit dhe kulturĂ«s si pĂ«rgjigje pĂ«r shpalljen e dashurisĂ« sĂ« Zotit ndaj njeriut.
Dinamika e metafizikĂ«s nĂ« botĂ«n e kulturĂ«s dhe artit e mĂ«njanon tĂ« keqen dhe pakĂ«naqĂ«sinĂ« e kĂ«saj bote. Kultura dhe arti pa njohjen metafizike dhe rrugĂ«timin vertikal drejt brendisĂ« njerĂ«zore Ă«shtĂ« â e ngurtĂ« dhe e varfĂ«râ, dhe mik i rrugĂ«s sĂ« kulturĂ«s nuk Ă«shtĂ« qytetĂ«rimi, por, njohja metafizike/irfan. Irfani ka domethĂ«nie tĂ« pasur dhe ngĂ«rthen kulturĂ«n, qytetĂ«rimin dhe botĂ«vĂ«shtrimin. Njohja metafizike e ngĂ«rthen gjerĂ«sinĂ« qĂ« tâi pĂ«rfshijĂ« dimensionet materiale dhe shpirtĂ«rore tĂ« relacionit midis njeriut dhe qenĂ«sisĂ«. Xhemil Meriç e ka pĂ«rkufizuar bukur relacionin midis kulturĂ«s dhe njohjes metafizike:
âPerĂ«ndimi ka kulturĂ«n, ndĂ«rsa ne irfanin/njohjen metafizike. Irfani Ă«shtĂ« park perandorak i njeriut, nuk bĂ«n ndarje, por bashkon. NĂ« kĂ«tĂ« park urrejtja hesht, muret rrĂ«nohen, mosmarrĂ«veshjet marrin fund. Irfani fillon me njohjen e vetvetes. PĂ«r ta njohur vetveten duhet çliruar nga skllevĂ«ria e paragjykimeve. Irfani Ă«shtĂ« edukatĂ« e unit, derĂ« e hapur drejt pjekurisĂ«, dije e kurorĂ«zuar me vepĂ«r. Kultura Ă«shtĂ« e ngurtĂ« dhe e varfĂ«r nĂ« krahasim me irfanin. Irfani paraqet tĂ«rĂ«sinĂ« e vetive qĂ« njeriun e bĂ«jnĂ« njeri, domethĂ«nĂ«, dituria, besimi dhe edukata. PerĂ«ndimi Ă«shtĂ« atdhe i kulturĂ«s, ndĂ«rsa Lindja, e irfanit. Nuk e njohim as PerĂ«ndimin dhe as Lindjen; por mĂ« sĂ« paku e njohim vetvetenâ.
Inteligjenca gjermane e shekullit 19 dhe 20, thotĂ« Adam Kuperâi, Ă«shtĂ« motivuar qĂ« âta mbrojĂ« traditĂ«n kombĂ«tare pĂ«rballĂ« qytetĂ«rimit agresiv kosmopolit, vlerat shpirtĂ«rore pĂ«rballĂ« materializmit, artin dhe zanatet pĂ«rballĂ« shkencĂ«s dhe teknologjisĂ«, gjenialitetin individual dhe vetĂ«shprehjen pĂ«rballĂ« burokracisĂ« ngulfatĂ«se, ndjesinĂ« pĂ«rballĂ« arsyes parciale, madje edhe fuqitĂ« mĂ« tĂ« errĂ«ta nĂ« tĂ« brendisĂ« tonĂ«; shkurt, Ă«shtĂ« nxitur qĂ« ta mbrojĂ« kulturĂ«n pĂ«rballĂ« qytetĂ«rimit.
PĂ«r rrjedhojĂ«, mendoj se njeriu ka nevojĂ« urgjente pĂ«r ta ndryshuar botĂ«vĂ«shtrimin ndaj kulturĂ«s dhe artit dhe si rrjedhojĂ« ta kthejĂ« tĂ« njerĂ«zishmen nĂ« gjenin e tyre. Pa marrĂ« parasysh nĂ«se shprehet haptazi ose jo, âbotĂ«vĂ«shtrimiâ dhe âqĂ«ndrimi mbi botĂ«nâ, nĂ« mĂ«nyrĂ« implicite ose eksplicite, qĂ« nga Heideggeri Ă«shtĂ« emĂ«rtuar si sfond ose âparakuptimâ (pre-understanding) dhe i njĂ«jti i orienton tĂ« gjitha sjelljet e njeriut. NjerĂ«zit nĂ« pĂ«rditshmĂ«rinĂ« e tyre, nĂ« shumicĂ«n e rasteve, nuk janĂ« tĂ« vetĂ«dijshĂ«m pĂ«r kĂ«tĂ« âbotĂ«vĂ«shtrim tĂ« sfonditâ. Por assesi nuk kanĂ« mundĂ«si ta shmangin relacionin midis kĂ«tij botĂ«vĂ«shtrimi dhe qĂ«ndrimeve e sjelljeve praktike. Bindjet, idetĂ« dhe veprat qĂ« i kemi definuar si qytetĂ«rim, paraqiten nĂ« pikĂ«takimin midis botĂ«vĂ«shtrimit dhe jetĂ«s praktike dhe ndĂ«rtojnĂ« vetĂ«dijen qytetĂ«rimore tĂ« njĂ« shoqĂ«rie.
QenĂ«sia, nĂ« analizĂ« tĂ« fundit, Ă«shtĂ« fytyra e Qenies Absolute, Zotit, qĂ« shikon nĂ« gjithĂ«si. QenĂ«sia, njĂ«kohĂ«sisht Ă«shtĂ« edhe pikĂ«takim i fushave etike, epistemologjike dhe estetike tĂ« âsĂ« mirĂ«sâ, tĂ« âtĂ« drejtĂ«sâ dhe tĂ« sĂ« bukurĂ«s. Qeniet janĂ« reale aq sa kanĂ« mundĂ«si tĂ« marrin hise nga realiteti pĂ«rfshirĂ«s i realitetit. Vepra e tĂ« qenĂ«t i bashkohet realitetit pĂ«rfshirĂ«s tĂ« qenĂ«sisĂ«. Aksioni i dijes Ă«shtĂ« bashkĂ«ngjitje qenĂ«sisĂ«. Si rrjedhim Ă«shtĂ« paraqitur botĂ«vĂ«shtrimi qĂ« mund ta emĂ«rtojmĂ« si âtransparencĂ« metafizikeâ. Ădo lĂ«ndĂ« qĂ« na paraqitet nĂ« qenĂ«si ka njĂ« referencĂ« metafizike dhe gjĂ«rat mund tĂ« kuptohen vetĂ«m nĂ«pĂ«rmjet tĂ« kuptuarit tĂ« kĂ«saj kornize referente metafizike. Ădo qenie, pa marrĂ« parasysh çfarĂ« trupi dhe natyre ka, lidhet me kĂ«tĂ« parim transcendent dhe Ă«shtĂ« nĂ« gjendje tĂ« âtransparencĂ«s metafizikeâ. Nga njĂ«ra anĂ« paraqet ekzistencĂ«n e vet, ndĂ«rsa nga ana tjetĂ«r shĂ«njon njĂ« realitet mĂ« tĂ« madh se vetja. NgjashĂ«m si dielli, njĂ«kohĂ«sisht e tregon veten, por i tregon dhe i ndriçon edhe tĂ« tjerĂ«t, ashtu edhe qeniet pĂ«rtej qenies sĂ« tyre tĂ« veçantĂ« shĂ«njojnĂ« njĂ« rend tĂ« caktuar ekzistencial dhe kjo mund tĂ« bĂ«het mĂ« sĂ« miri pĂ«rmes artit dhe kulturĂ«s si trajta mĂ« tĂ« pĂ«rsosura tĂ« shprehjes sĂ« njeriut.